पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰত-অষ্ট্ৰেলিয়া অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা

ভাৰতৰ স্বচ্ছ শক্তি কাৰ্যসূচীৰ বাবে দীৰ্ঘম্যাদী অষ্ট্ৰেলিয়ান ইউৰেনিয়াম নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাত স্বাক্ষৰ

ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীক ইন্ধন যোগান

২০২৬ চনৰ ৯ জুলাইত মেলবৰ্ণত অনুষ্ঠিত তৃতীয় ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া বাৰ্ষিক সন্মিলনে দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি স্থাপন কৰে। দুয়োখন দেশে তেওঁলোকৰ সামগ্ৰিক কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব (Comprehensive Strategic Partnership) পুনৰ দৃঢ়তাৰে নিশ্চিত কৰে। এই সন্মিলনৰ জৰিয়তে সামুদ্ৰিক সুৰক্ষা, শক্তি সুৰক্ষা, চাইবাৰ সহযোগিতা, জটিল প্ৰযুক্তি, দক্ষতা বিকাশ আৰু উদ্যোগিতা আদি অগ্ৰাধিকাৰ খণ্ডসমূহত সহযোগিতা অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত একাধিক ফলাফল লাভ কৰা হয়।

সন্মিলনৰ এক উল্লেখযোগ্য ফলাফল আছিল ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা চুক্তিৰ অধীনত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা চূড়ান্ত কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পাৰমাণৱিক শক্তি সংস্থা (IAEA)-ৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ অধীনত শান্তিপূৰ্ণ উদ্দেশ্যে ভাৰতলৈ দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে অষ্ট্ৰেলিয়ান ইউৰেনিয়াম ৰপ্তানিৰ পথ সুগম হ'ব। বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ইউৰেনিয়াম সম্পদ অষ্ট্ৰেলিয়াৰ হাতত আছে, যি বিশ্বৰ মুঠ ইউৰেনিয়াম সম্পদৰ এক-তৃতীয়াংশতকৈ অধিক। অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ইউৰেনিয়ামৰ নিশ্চিত যোগানে ভাৰতৰ দ্ৰুতগতিত সম্প্ৰসাৰিত হৈ থকা পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীৰ ইন্ধনৰ ভিত্তি অধিক শক্তিশালী কৰিব।

এই ব্যৱস্থাটো ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী শক্তি সুৰক্ষা আৰু পাৰমাণৱিক উচ্চাকাঙ্ক্ষাৰ বাবেও বিশেষ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। ই পাৰমাণৱিক শক্তি অভিযান (Nuclear Energy Mission)-ক পৰিপূৰক হিচাপে শক্তিশালী কৰে, যাৰ লক্ষ্য হৈছে ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত ১০০ গিগাৱাট পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদন ক্ষমতা অৰ্জন কৰা। লগতে ই ভাৰতৰ ৰূপান্তৰৰ বাবে পাৰমাণৱিক শক্তিৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ আৰু উন্নয়ন (Sustainable Harnessing and Advancement of Nuclear Energy for Transforming India- SHANTI) আইন, যি ২০২৫ চনৰ ডিচেম্বৰত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল, তাকো অধিক শক্তিশালী কৰে।

এই আইনখনে ভাৰতীয় ব্যক্তিগত কোম্পানী আৰু যৌথ উদ্যোগসমূহক পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰ নিৰ্মাণ, মালিকানা আৰু পৰিচালনাত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে। দীৰ্ঘম্যাদী ইউৰেনিয়াম যোগান নিশ্চিত হোৱাৰ ফলত বিকাশকাৰী, বিনিয়োগকাৰী আৰু উদ্যোগসমূহৰ আস্থা বৃদ্ধি পাব, যিয়ে সময়মতে প্ৰকল্পসমূহ ৰূপায়ণত সহায় কৰিব। SHANTI আইন আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাই একেলগে নীতিগত কাঠামো প্ৰদান কৰাৰ লগতে ইন্ধন সুৰক্ষা অধিক মজবুত কৰি শক্তি সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে পাৰমাণৱিক শক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু স্থায়ী অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় আগবঢ়াব।

SHANTI আইন সম্পৰ্কে অধিক পঢ়ক .

ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তিৰ পৰিৱেশ

ভাৰতে শক্তি সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰা আৰু পৰিষ্কাৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশক সমৰ্থন জনোৱাৰ লক্ষ্যৰে ক্ৰমাগতভাৱে নিজৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচী সম্প্ৰসাৰণ কৰি আছে। স্বদেশীয় প্ৰযুক্তি আৰু দীৰ্ঘম্যাদী পৰিকল্পনাৰ সহায়ত পাৰমাণৱিক শক্তিয়ে ভাৰতৰ নিম্ন-কাৰ্বন শক্তি পৰিৱৰ্তনত ক্ৰমান্বয়ে অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব।

• বৰ্তমান ভাৰতত সাতটা স্থানত ২৪টা পাৰমাণৱিক শক্তি ৰিয়েক্টৰ কাৰ্যক্ষম অৱস্থাত আছে, যাৰ মুঠ স্থাপিত ক্ষমতা ৮.৭৮ গিগাৱাট (GW)।
• ৮,০০০ মেগাৱাট (MW) সংযুক্ত ক্ষমতাসম্পন্ন আৰু ১০টা ৰিয়েক্টৰ ইউনিট নিৰ্মাণাধীনে আছে। তদুপৰি আৰু ১০টা ৰিয়েক্টৰৰ পূৰ্ব-প্ৰকল্পমূলক কাৰ্যকলাপ চলি আছে।
• এই ৰিয়েক্টৰসমূহ হৈছে চাপযুক্ত গধুৰ পানী ৰিয়েক্টৰ (Pressurised Heavy Water Reactors- PHWRs), উত্তপ্ত পানী ৰিয়েক্টৰ (Boiling Water Reactors- BWRs) আৰু পাতল পানী ৰিয়েক্টৰ (Light Water Reactors- LWRs)।
• ভাৰতে মূলতঃ PHWR চলাবলৈ প্ৰাকৃতিক ইউৰেনিয়াম ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰে, যাৰ জৰিয়তে পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদন কৰা হয়। ইয়াৰ উপ-উৎপাদন (by-product) হিচাপে প্লুট’নিয়াম  উৎপন্ন হয়।
• অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ইউৰেনিয়ামৰ যোগানে এই ৰিয়েক্টৰসমূহ চলাবলৈ প্ৰয়োজনীয় মুখ্য ইন্ধনৰ নিৰবচ্ছিন্ন যোগান নিশ্চিত কৰিব।
• ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী কৌশল হৈছে ভৱিষ্যতৰ পাৰমাণৱিক ইন্ধন হিচাপে দেশৰ প্ৰচুৰ থ'ৰিয়াম ভঁৰাল ব্যৱহাৰ কৰা। এই থ'ৰিয়াম মূলতঃ কেৰালা, তামিলনাডু, অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ আৰু ওড়িশাৰ উপকূলীয় বালিচৰত পোৱা যায়। কিন্তু প্ৰাকৃতিক অৱস্থাত থকা থ'ৰিয়ামক প্ৰথমে পাৰমাণৱিক ৰিয়েক্টৰৰ ভিতৰত নিউট্ৰন শোষণৰ জৰিয়তে বিভাজ্য (fissile) পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব লাগে।
• ভাৰতে ফাষ্ট ব্ৰীডাৰ ৰিয়েক্টৰ (Fast Breeder Reactors- FBRs) উন্নয়নৰ দিশত আগবাঢ়িছে, যাতে প্লুট’নিয়াম  ব্যৱহাৰ কৰি থ'ৰিয়ামভিত্তিক ৰিয়েক্টৰলৈ ৰূপান্তৰ প্ৰক্ৰিয়াক সমৰ্থন কৰিব পৰা যায়।
• ২০২৫–২৬ বৰ্ষৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত, চৰকাৰে স্বদেশীয় ক্ষুদ্ৰ মডিউলাৰ ৰিয়েক্টৰ (Small Modular Reactors- SMRs)-ৰ গৱেষণা, নক্সা প্ৰস্তুতি, উন্নয়ন আৰু স্থাপনৰ বাবে ২০,০০০ কোটি টকা আৱ্ন্টন দিছে।
• SMRs-এ সাধাৰণতে ৩০০ মেগাৱাট বৈদ্যুতিক ক্ষমতা পৰ্যন্ত বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ সৰু, মডিউলাৰ নক্সাই কাৰখানাভিত্তিক উৎপাদন, অধিক দ্ৰুত নিৰ্মাণ, উন্নত মান নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰ্যায়ক্ৰমে স্থাপনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
• চৰকাৰে ২০৩৩ চনৰ ভিতৰত কমেও পাঁচটা স্বদেশীয় SMR কাৰ্যক্ষম কৰাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।

উন্নত ৰিয়েক্টৰ প্ৰযুক্তি আৰু স্বদেশীয় উদ্ভাৱনত অব্যাহত বিনিয়োগৰ জৰিয়তে পাৰমাণৱিক শক্তি ভাৰতৰ ভৱিষ্যতৰ শক্তি মিশ্ৰণৰ এক নিৰ্ভৰযোগ্য স্তম্ভ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰি আছে।

ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া পাৰমাণৱিক সহযোগিতাৰ এক নতুন অধ্যায়

ভাৰত আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ অসামৰিক পাৰমাণৱিক অংশীদাৰিত্ব ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা চুক্তিৰ ওপৰত আধাৰিত। এই চুক্তিখন ২০১৪ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত স্বাক্ষৰিত হৈছিল আৰু ২০১৫ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত কাৰ্যকৰী হৈছিল।

• ২০২৬ চনৰ ৯ জুলাইত, দুয়োখন দেশে প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা (Administrative Arrangement) চূড়ান্ত কৰি এই চুক্তিখন কাৰ্যকৰী ৰূপ দিয়ে।
• এই ব্যৱস্থাই শান্তিপূৰ্ণ উদ্দেশ্যে ভাৰতলৈ অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ইউৰেনিয়ামৰ দীৰ্ঘম্যাদী ৰপ্তানিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
• অষ্ট্ৰেলিয়াৰ নীতি অনুসৰি, কেৱল অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা চুক্তি থকা দেশসমূহলৈহে ইউৰেনিয়াম ৰপ্তানি কৰা হয়।
• ভাৰতলৈ যোগান ধৰা সকলো অষ্ট্ৰেলিয়ান ইউৰেনিয়াম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পাৰমাণৱিক শক্তি সংস্থা (IAEA)-ৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ অধীনত থাকিব।
• এই প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাই চুক্তিখন ৰূপায়ণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰক্ৰিয়াসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ লগতে দুয়োখন দেশৰ চৰকাৰ আৰু উদ্যোগসমূহৰ মাজত সহযোগিতাৰ বাবে এক স্থিৰ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী কাঠামো প্ৰদান কৰে।
• এই ব্যৱস্থাই ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়াৰ দ্বিপাক্ষিক শক্তি সহযোগিতাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে চিহ্নিত হৈছে আৰু আগন্তুক দশকসমূহত শান্তিপূৰ্ণ পাৰমাণৱিক সহযোগিতাৰ বাবে এক নিৰ্ভৰযোগ্য ভিত্তি গঢ়ি তোলে।
• অষ্ট্ৰেলিয়াই পাৰমাণৱিক যোগানকাৰী গোট (Nuclear Suppliers Group- NSG)-ৰ সদস্যপদ লাভৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতলৈ পুনৰ সমৰ্থন প্ৰকাশ কৰিছে।

এই প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থাই পাৰস্পৰিক আস্থা অধিক শক্তিশালী কৰাৰ লগতে দীৰ্ঘস্থায়ী সহযোগিতাৰ বাবে এক সুদৃঢ় ভিত্তি সৃষ্টি কৰে। একে সময়তে, ই ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া কৌশলগত অংশীদাৰিত্বৰ কৌশলগত দিশ অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰাৰ লগতে সুৰক্ষিত আৰু বৈচিত্ৰময় শক্তি যোগান নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে।

ভাৰতৰ বাবে এই ব্যৱস্থা কিয় অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ

ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা চুক্তিয়ে ভাৰতৰ দীৰ্ঘম্যাদী ইন্ধন সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰে, ইউৰেনিয়াম আমদানিৰ উৎস বৈচিত্ৰময় কৰে আৰু ইণ্ডো-পেচিফিক অঞ্চলত দুয়োখন দেশৰ সামগ্ৰিক কৌশলগত অংশীদাৰিত্ব (Comprehensive Strategic Partnership) অধিক গভীৰ কৰে।

• শক্তি সুৰক্ষা: এই ব্যৱস্থাই সম্প্ৰসাৰিত হৈ থকা পাৰমাণৱিক ৰিয়েক্টৰসমূহৰ বাবে দীৰ্ঘম্যাদী ইন্ধন যোগান নিশ্চিত কৰে। পাৰমাণৱিক শক্তিয়ে দিন-ৰাতি অবিৰতভাৱে উপলব্ধ নিৰ্ভৰযোগ্য বেছল'ড (Baseload) বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে, যিয়ে বিদ্যুৎ গ্ৰীডৰ স্থিৰতা বজাই ৰখাত সহায় কৰাৰ লগতে সৌৰ আৰু বায়ু শক্তিৰ পৰিবৰ্তনশীল উৎপাদনক পৰিপূৰক হিচাপে সমৰ্থন কৰে।
• পৰিষ্কাৰ শক্তি: পাৰমাণৱিক শক্তি হৈছে কম-কাৰ্বন নিৰ্গমনযুক্ত শক্তিৰ উৎস, যিয়ে ভাৰতৰ অ-জীৱাশ্ম (Non-fossil) শক্তিৰ মিশ্ৰণত স্থিৰ উৎপাদন ক্ষমতা সংযোজন কৰে। ই ক্ৰমাগতভাৱে কয়লাভিত্তিক শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰাৰ লগতে উদ্যোগ, তথ্য কেন্দ্ৰ (Data Centre) আৰু ডিজিটেল অৰ্থনীতিৰ ক্ৰমবৰ্ধমান শক্তিৰ চাহিদা পূৰণত সহায় কৰিব।
• ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত অৱদান (Nationally Determined Contributions- NDCs) আৰু নেট-শূন্য লক্ষ্য: ভাৰতে ২০৭০ চনৰ ভিতৰত নেট-শূন্য কাৰ্বন নিৰ্গমন অৰ্জনৰ প্ৰতিশ্ৰুতি গ্ৰহণ কৰিছে আৰু অ-জীৱাশ্ম শক্তিৰ অংশ বৃদ্ধি কৰাৰ দৰে জলবায়ু লক্ষ্যসমূহ ধাৰাবাহিকভাৱে অধিক উচ্চাকাঙ্ক্ষী কৰিছে। পাৰমাণৱিক ইন্ধনৰ নিশ্চিত যোগানে পৰিষ্কাৰ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ সম্প্ৰসাৰণৰ জৰিয়তে এই পৰিৱৰ্তনক অধিক শক্তিশালী কৰে।
• দায়িত্বশীল পাৰমাণৱিক শক্তিধৰ দেশ হিচাপে ভাৰত: ভাৰতৰ শক্তিশালী পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ বিস্তাৰবিৰোধী (Non-Proliferation) অভিলেখ আৰু পাৰমাণৱিক প্ৰযুক্তিৰ দায়িত্বশীল ব্যৱহাৰৰ ওপৰত আস্থা প্ৰকাশ কৰিয়েই অষ্ট্ৰেলিয়াই ভাৰতলৈ ইউৰেনিয়াম যোগান ধৰিবলৈ সন্মতি প্ৰকাশ কৰিছে।

এই ব্যৱস্থাই বাণিজ্য, প্ৰতিৰক্ষা, জটিল খনিজ পদাৰ্থ (Critical Minerals), প্ৰযুক্তি আৰু ইণ্ডো-পেচিফিক অঞ্চলকে ধৰি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত সহযোগিতাক অধিক শক্তিশালী কৰাৰ লগতে ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া সামগ্ৰিক কৌশলগত অংশীদাৰিত্বক অধিক সুদৃঢ় কৰে।

ভৱিষ্যতৰ পথ

প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা হৈছে এক ব্যৱহাৰিক পদক্ষেপ, যাৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী সুফল আছে। অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰত, ই বিকাশ, উৎপাদন উদ্যোগ আৰু ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে পৰিষ্কাৰ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য বিদ্যুৎ নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে। শক্তি সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত, ই ভাৰতৰ ইন্ধন যোগানৰ উৎস বৈচিত্ৰময় কৰাৰ লগতে বিদ্যুৎ ব্যৱস্থাৰ ভেটি অধিক শক্তিশালী কৰে। এই গতি ইতিমধ্যে স্পষ্ট হৈ পৰিছে, কল্পকামত পিএফবিআৰৰ দৰে মাইলৰ খুঁটিসমূহে প্ৰথম সমালোচনাত্মকতা লাভ কৰিছে।  দ্বিপাক্ষিক অংশীদাৰিত্বৰ ক্ষেত্ৰত, শক্তি সহযোগিতাই এতিয়া ভাৰত–অষ্ট্ৰেলিয়া সম্পৰ্কৰ এক বিস্তৃত আৰু অধিক গভীৰ ভিত্তিত নতুন মাত্ৰা সংযোজন কৰিছে। অভিন্ন স্বাৰ্থ আৰু পাৰস্পৰিক আস্থাৰ ওপৰত আধাৰিত এই অংশীদাৰিত্বৰ জৰিয়তে আগন্তুক বছৰসমূহত দুয়োখন দেশৰ সহযোগিতা অধিক সম্প্ৰসাৰিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা উজ্জ্বল। অষ্ট্ৰেলিয়াৰ ইউৰেনিয়ামৰ নিৰ্ভৰযোগ্য যোগানে ভাৰতৰ পৰিষ্কাৰ শক্তিৰ প্ৰচেষ্টাক অধিক সুদৃঢ় ভেটি প্ৰদান কৰিব।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয়

• https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/third-india-australia-annual-summit-joint-statement/

পাৰমাণৱিক শক্তি বিভাগ (ডি.এ.ই.) / পি.আই.বি.

• https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150617&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2206211&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238911&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198951&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204236&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245209&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099244&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220193&reg=48&lang=2

ভাৰতৰ সংসদ (লোকসভা)

• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU5306_IPnngu.pdf

জিঅ’ছায়েন্স অষ্ট্ৰেলিয়া

• https://www.ga.gov.au/aecr2025/uranium-and-thorium

ভাৰতীয় উচ্চ আয়োগ, কেনবেৰা

• https://india.highcommission.gov.au/ndli/pa1915.html

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পাৰমাণৱিক শক্তি সংস্থা

• https://www.iaea.org/newscenter/news/iaea-board-approves-india-safeguards-agreement

pdf চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

****

পিআইবি গৱেষণ

(तथ्य सामग्री आईडी: 150768) आगंतुक पटल : 10