Economy
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ: ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕರಿಗೂ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೂ ಸಬಲೀಕರಣ
प्रविष्टि तिथि:
12 AUG 2026 16:23 PM
ಪರಿಚಯ
ಸಮಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಭಾರತದ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು, ಸಾಲ, ವಿಮೆ, ಪಿಂಚಣಿ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ಅವಕಾಶಗಳ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಭಾರತವು ಕೇವಲ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ಹೊಂದುವುದನ್ನು ಮೀರಿ, ಔಪಚಾರಿಕ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಲಕ್ಷಾಂತರ ಕುಟುಂಬಗಳು, ಉದ್ಯಮಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಸಬಲಗೊಳಿಸಿದೆ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಸೂಚಕಗಳು
ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಣಕಾಸಿನ ಪ್ರವೇಶ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿರುವ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಹಲವಾರು ಸೂಚಕಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.
ಆರ್ಬಿಐನ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ
ಆರ್ಬಿಐನ ಎಫ್ಐ ಸೂಚ್ಯಂಕವು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರವೇಶ, ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದಾದ್ಯಂತ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿನ ಪ್ರಗತಿಯ ಸಮಗ್ರ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಎಫ್ಐ ಸೂಚ್ಯಂಕವು ಮಾರ್ಚ್ 2017 ರಲ್ಲಿ 43.4 ಇದ್ದದ್ದು ಮಾರ್ಚ್ 2026 ರ ವೇಳೆಗೆ 70.0 ಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ, ಇದು ಮೂರು ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜಾಗತಿಕ ಫೈಂಡೆಕ್ಸ್
ಗ್ಲೋಬಲ್ ಫೈಂಡೆಕ್ಸ್ ಡೇಟಾಬೇಸ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯ ಕುರಿತಾದ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ದತ್ತಾಂಶ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಕರು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತದೆ. ಗ್ಲೋಬಲ್ ಫೈಂಡೆಕ್ಸ್ 2025 ರ ವರದಿಯು ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. 2011 ರಿಂದ ಖಾತೆ ಹೊಂದಿರುವವರ ಪ್ರಮಾಣವು ಶೇಕಡಾ 89 ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದೆ, ಇದು ಕಳೆದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಖಾತೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿನ ಮಹತ್ವದ ಲಾಭವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪ್ರವೇಶ ಜಾಲ
ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳು ಭಾರತದ ಔಪಚಾರಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿವೆ. ಅವು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಉಳಿತಾಯ, ಸಾಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತವು 1.81 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (17 ಜುಲೈ 2026 ರಂತೆ).
ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಶಾಖೆಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯಾ ಪೋಸ್ಟ್ ಪೇಮೆಂಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮಳಿಗೆಗಳ ಮೂಲಕ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಚ್ 6, 2026 ರಂತೆ, ದೇಶದ ಶೇಕಡಾ 99.92 ರಷ್ಟು ಹಳ್ಳಿಗಳು 5 ಕಿ.ಮೀ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮಳಿಗೆಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
ಐಪಿಪಿಬಿ ಯು 1.65 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕೊನೆಯ ಹಂತದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ (17 ಜುಲೈ 2026). ಇದು 5.57 ಲಕ್ಷ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ 11 ಕೋಟಿಗೂ ಅಧಿಕ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ.
ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸೌಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಸೌಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಮನೆಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಮನೆಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು 17.36 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಿಸಿ ಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ (17 ಜುಲೈ 2026).
ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳು
ಭಾರತದ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.
ಇವು ಔಪಚಾರಿಕ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಸಾರ್ಥಕ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತವೆ.
ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್
ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಜನ್ - ಧನ್ ಯೋಜನೆ (ಪಿಎಂಜೆಡಿವೈ)
- ಪಿಎಂಜೆಡಿವೈ (2014) ಯೋಜನೆಯು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ಹೊಂದಿರದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಯಸ್ಕರಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಕನಿಷ್ಠ ನಿಗದಿತ ಮೊತ್ತ ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮೂಲ ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಇದು ಉಳಿತಾಯ, ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ ಸಾಲ, ವಿಮೆ, ಪಿಂಚಣಿ ಮತ್ತು ನೇರ ಲಾಭ ವರ್ಗಾವಣೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಪಿಎಂಜೆಡಿವೈ ಖಾತೆದಾರರಿಗೆ ರೂಪೇ ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಅಪಘಾತ ವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 28, 2018 ರ ನಂತರ ತೆರೆದ ಖಾತೆಗಳಿಗೆ ವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆಯು 2 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ತೆರೆದ ಖಾತೆಗಳಿಗೆ 1 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಹ ಖಾತೆದಾರರು 10,000 ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೆ ಓವರ್ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಪಡೆಯಬಹುದು.
- ಇದು ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಜೀವನ್ ಜ್ಯೋತಿ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ (ಪಿಎಂಜೆಜೆಬಿವೈ), ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಸುರಕ್ಷಾ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ (ಪಿಎಂಎಸ್ಬಿವೈ), ಅಟಲ್ ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಣಿಯನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಾ ಸಾಲಗಳ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಜೆಎಎಂ ತ್ರಿಕೂಟ
ಜೆಎಎಂ ತ್ರಿತ್ವವು ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಜನ್ ಧನ್ ಖಾತೆಗಳು, ಆಧಾರ್ ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಪಾರದರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ವಿತರಣೆಗಾಗಿ ನೇರ ಲಾಭ ವರ್ಗಾವಣೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಡಿಬಿಟಿ ಯು ಸೋರಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ನಕಲಿ ಫಲಾನುಭವಿಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಜೆಎಎಂ ತ್ರಿತ್ವವು ಔಪಚಾರಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
|
ಒಟ್ಟು ನೇರ ಲಾಭ ವರ್ಗಾವಣೆ
|
ಯೋಜನೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
ಸಂಬಂಧಿತ ಸಚಿವಾಲಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
|
(ಆಗಸ್ಟ್ 10, 2026 ರಂತೆ)
|
ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ
ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಜೀವನ್ ಜ್ಯೋತಿ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ (ಪಿಎಂಜೆಜೆಬಿವೈ)
- ಪಿಎಂಜೆಜೆಬಿವೈ (2015) ಯು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಜೀವವಿಮಾ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದ್ದು, 18 ರಿಂದ 50 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ 2 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಜೀವವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ಈ ಯೋಜನೆಯು ವಾರ್ಷಿಕ 436 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪ್ರೀಮಿಯಂನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಚಂದಾದಾರರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಂದ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಕಡಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ).
- ಇದು ವಿಮೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಈ ಯೋಜನೆಯು ಅಪಘಾತದಿಂದ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಾವುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಷಣದ ವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅಪಘಾತವಲ್ಲದ ಸಾವುಗಳಿಗೆ 30 ದಿನಗಳ ಕಾಯುವ ಅವಧಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
|
ಒಟ್ಟು ದಾಖಲಾತಿಗಳು
|
ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾದ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
ಪಾವತಿಸಿದ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
|
(ಜೂನ್ 30, 2026 ರಂತೆ)
|
|
27.78 Cr
|
11,31,505
|
10,97,751
|
ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಸುರಕ್ಷಾ ಬಿಮಾ ಯೋಜನೆ (ಪಿಎಂಎಸ್ಬಿವೈ)
- ಪಿಎಂಎಸ್ಬಿವೈ (2015) ಯು ಸಹ ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆ ಹೊಂದಿರುವ 18 ರಿಂದ 70 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಾಗಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಅಪಘಾತ ವಿಮಾ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.
- ಇದು ಅಪಘಾತದಿಂದ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಾವು ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯಕ್ಕೆ 2 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಭಾಗಶಃ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯಕ್ಕೆ 1 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ವಿಮಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಈ ವಿಮೆಯು ವಾರ್ಷಿಕ 20 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪ್ರೀಮಿಯಂನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಲಿಂಕ್ ಮಾಡಲಾದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯಿಂದ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ (ಕಡಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ).
|
ಒಟ್ಟು ದಾಖಲಾತಿಗಳು
|
ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾದ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
ಪಾವತಿಸಿದ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
|
(ಜೂನ್ 30, 2026 ರಂತೆ)
|
|
58.66 ಕೋಟಿ
|
2,56,526
|
1,89,057
|
ಅಟಲ್ ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆ
- ಎಪಿವೈ (2015) ಯು 2015 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯದ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ಕೊಡುಗೆ ಆಧಾರಿತ ಪಿಂಚಣಿ ಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ.
- ಇದು 60 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರ ತಿಂಗಳಿಗೆ 1,000 ರಿಂದ 5,000 ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೆ ಖಾತರಿಪಡಿಸಿದ ಮಾಸಿಕ ಪಿಂಚಣಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಚಂದಾದಾರರು ನೋಂದಣಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಇರುವ ವಯಸ್ಸು ಮತ್ತು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಪಿಂಚಣಿ ಮೊತ್ತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳು (ಚಂದಾದಾರಿಕೆ) ನಿಗದಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
- ಈ ಯೋಜನೆಯು ಬ್ಯಾಂಕ್ಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಚೆ ಕಚೇರಿಗಳ ಮೂಲಕ ನೋಂದಣಿಯನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಪಿಂಚಣಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.
|
ಒಟ್ಟು ಚಂದಾದಾರರು
|
ಪುರುಷ ಚಂದಾದಾರರು
|
ಮಹಿಳಾ ಚಂದಾದಾರರು
|
ತೃತೀಯ ಲಿಂಗಿ ಚಂದಾದಾರರು
|
|
(ಜೂನ್ 30, 2026 ರಂತೆ)
|
|
9.29 ಕೋಟಿ
|
4.72 ಕೋಟಿ (50.8%)
|
4.56 ಕೋಟಿ (49.16%)
|
26,599 (0.028%)
|
ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಲ
ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮುದ್ರಾ ಯೋಜನೆ
- ಪಿಎಂ ಮುದ್ರಾ ಯೋಜನೆ (2015) ಯು ಉತ್ಪಾದನೆ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕವಲ್ಲದ, ಕೃಷಿಯೇತರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಭದ್ರತೆಯಿಲ್ಲದೆ 20 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳವರೆಗೆ ಸಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಮುದ್ರಾ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಆದಾಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
- ಇದು ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಶಿಶು, ಕಿಶೋರ್, ತರುಣ ಮತ್ತು ತರುಣ ಪ್ಲಸ್ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಸಾಲ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
|
ಒಟ್ಟು ಖಾತೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದ ಮೊತ್ತ
|
ವಿತರಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೊತ್ತ
|
|
ಮಾರ್ಚ್ 31, 2026 ರಂತೆ)
|
|
4.48 ಕೋಟಿ
|
₹ 5.65 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ
|
₹ 5.54 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ
|
ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಸ್ವನಿಧಿ
- ಪಿಎಂ ಸ್ವನಿಧಿಯು ಸರ್ಕಾರಿ ಬೆಂಬಲಿತ ಸಾಲ ಖಾತರಿ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ರಸ್ತೆಬದಿಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುವ ತನ್ನ ರೀತಿಯ ಮೊದಲ ಸೂಕ್ಷ್ಮ-ಸಾಲ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.
- ಇದು 15,000 ರೂಪಾಯಿ, 25,000 ರೂಪಾಯಿ ಮತ್ತು 50,000 ರೂಪಾಯಿಗಳ ಮೂರು ಪ್ರಗತಿಪರ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭದ್ರತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಈ ಯೋಜನೆಯು ಅರ್ಹ ರಸ್ತೆಬದಿಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಬಡ್ಡಿ ಸಬ್ಸಿಡಿ ಮತ್ತು ಸಾಲ ಖಾತರಿ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
|
ಒಟ್ಟು ಫಲಾನುವಿಗಳು
|
ವಿತರಿಸಲಾದ ಸಾಲಗಳು
|
ಒಟ್ಟು ಸಾಲದ ಮೌಲ್ಯ
|
|
(ಮೇ 2026 ರಂತೆ)
|
|
75.5 ಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು
|
Over 1.12 ಕೋಟಿ
|
₹17,800 ಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು
|
ಕಿಸಾನ್ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ (ಕೆಸಿಸಿ)
- ಕೆಸಿಸಿ ಯು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ರೈತರಿಗೆ ಸಮಯೋಚಿತ ಮತ್ತು ಸಾಕುಪಡುವಷ್ಟು ಸಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
- ಇದು ಎಟಿಎಂ-ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ ಡೆಬಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್, ಒಂದು ಬಾರಿಯ ದಾಖಲಾತಿ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾದ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
- ಕೆಸಿಸಿ ಯು ಬೆಳೆ ಕೃಷಿ, ಕೊಯ್ಲು ನಂತರದ ಅಗತ್ಯತೆಗಳು, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ವಹಿವಾಟು, ಕೃಷಿ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಕುಟುಂಬದ ವೆಚ್ಚಗಳು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
|
ಒಟ್ಟು ಕೆಸಿಸಿ / ಐಎಸ್ಎಸ್ ಅರ್ಜಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ (10 ಆಗಸ್ಟ್ 2026 ರಂತೆ)
|
|
ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕ್
|
ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕ್
|
ಸಹಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕ್
|
|
763.6 ಲಕ್ಷ
|
368.6 ಲಕ್ಷ
|
1242.0 ಲಕ್ಷ
|
ಜನ್ ಸಮರ್ಥ್
- ಜನ್ ಸಮರ್ಥ್ ಎಂಬುದು ಸಾಲ ಆಧಾರಿತ ಸರ್ಕಾರಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಒಂದು ಏಕೀಕೃತ ಡಿಜಿಟಲ್ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
- ಇದು ಫಲಾನುಭವಿಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಲ ನೀಡುವವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ, ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಸಾಲಗಳ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
- ಈ ವೇದಿಕೆಯು 16 ನೋಂದಾಯಿತ ಸಾಲ ಯೋಜನೆಗಳು, 8 ಸಾಲ ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು 300 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಲ ನೀಡುವವರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
|
ಅರ್ಜಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
ಅರ್ಜಿಗಳ ಮೊತ್ತ
|
|
(ಜೂನ್ 1, 2026 ರಂತೆ)
|
|
54.10 ಲಕ್ಷ
|
₹ 3,00,951 ಕೋಟಿ
|
ಡಿಜಿಟಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ
ಯುಪಿಐ
- ಯುಪಿಐ ಭಾರತದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದು, ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ವಹಿವಾಟುಗಳನ್ನು ಚುರುಕುಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.
- 2016-17 ನೇ ಸಾಲಿನಿಂದ 2025-26 ನೇ ಸಾಲಿನ ನಡುವೆ ವಹಿವಾಟಿನ ಪರಿಮಾಣವು ಸುಮಾರು 12,000 ಪಟ್ಟು ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟಿನ ಮೌಲ್ಯವು ಸುಮಾರು 4,000 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.
- ಭಾರತದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯದ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಾ, ಯುಪಿಐ ಅನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೈಜ-ಸಮಯದ ಪಾವತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದು ಐಎಂಎಫ್ ಗುರುತಿಸಿದೆ.
|
ವಹಿವಾಟಿನ ಪರಿಮಾಣ
|
ವಹಿವಾಟಿನ ಮೌಲ್ಯ
|
ಯುಪಿಐ ನಲ್ಲಿ ಲೈವ್ ಇರುವ ಬ್ಯಾಂಕ್ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ
|
|
(ಜೂನ್ / ಜುಲೈ 2026 ರಂತೆ)
|
|
2,365.8 ಕೋಟಿ
|
29,87,880.49 ಕೋಟಿ
|
741
|
ಹಣಕಾಸು ಸಾಕ್ಷರತೆ
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ
- ಈ ಕೇಂದ್ರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
- ಇದು ಹಣಕಾಸು ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಸೆಮಿನಾರ್ಗಳು, ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಜಾಗೃತಿ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ.
- ಇದು ಹಣಕಾಸು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಗುರಿ ಆಧಾರಿತ ಹಣಕಾಸು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
|
ನಡೆಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು
|
ಫಲಾನುಭವಿಗಳು
|
ಪುರುಷರು
|
ಮಹಿಳೆಯರು
|
|
(ಆಗಸ್ಟ್ 10, 2026 ರಂತೆ)
|
|
31,082
|
10,68,571
|
373,999 (35%)
|
694,572 (65%)
|
ವಯಸ್ಕರಿಗಾಗಿ ಹಣಕಾಸು ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ
- ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಎನ್ಸಿಎಫ್ಇ ವತಿಯಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2019 ರಲ್ಲಿ ಎಫ್ಇಪಿಎ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.
- ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ರೈತರು, ಮಹಿಳಾ ಗುಂಪುಗಳು, ಆಶಾ ಮತ್ತು ಅಂಗನವಾಡಿ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆಯರು, ಸ್ವಸಹಾಯ ಸಂಘಗಳು, ಉದ್ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ತರಬೇತಿದಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
- ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಗಮನಹರಿಸಿದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.
|
ನಡೆಸಿದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು
|
ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಫಲಾನುಭವಿಗಳು
|
|
(ಆಗಸ್ಟ್ 10, 2026 ರಂತೆ)
|
|
19,266
|
6,48,512
|
ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ ಅಭಿಯಾನ
- 2.70 ಲಕ್ಷ ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿಗಳು ಮತ್ತು ಯುಎಲ್ಬಿಗಳಲ್ಲಿ (ನಗರ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು) ಹಣಕಾಸು ಸೇರ್ಪಡೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಜುಲೈ 1, 2025 ರಂದು ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಈ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.
- ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ 2.67 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.
- ಪಿಎಂಜೆಜೆಬಿವೈ / ಪಿಎಂಎಸ್ಬಿವೈ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 5.19 ಕೋಟಿ ಕೆವೈಸಿ ಮರು-ಪರಿಶೀಲನೆಗಳು, 1.20 ಕೋಟಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ನವೀಕರಣಗಳು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು 92,066 ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯಗಳನ್ನು ಇತ್ಯರ್ಥಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
|
ತೆರೆಯಲಾದ ಪಿಎಂಜೆಡಿವೈ ಖಾತೆಗಳು
|
ಪಿಎಂಜೆಜೆಬಿವೈ ನೋಂದಣಿಗಳು
|
ಪಿಎಂಎಸ್ಬಿವೈ ನೋಂದಣಿಗಳು
|
ಎಪಿವೈ ನೋಂದಣಿಗಳು
|
|
(ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31, 2025 ರಂತೆ)
|
|
1.11 ಕೋಟಿ
|
1.40 ಕೋಟಿ
|
2.86 ಕೋಟಿ
|
44.43 ಲಕ್ಷ
|
ಸಬಲೀಕರಣದ ಪ್ರವೇಶದ ಕಡೆಗೆ
ಖಾತೆ ಮಾಲೀಕತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ಆರ್ಥಿಕ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಕಡೆಗೆ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಸೇರ್ಪಡೆ ಪ್ರಯಾಣವು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬಲವಾದ ಜಾಲ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಔಪಚಾರಿಕ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ. PMJDY, JAM ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಸಾಲವು ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸಾಕ್ಷರತೆಯು ನಾಗರಿಕರು ಔಪಚಾರಿಕ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತಷ್ಟು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಿದೆ. ಈ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ, ಸಮಗ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದಾದ, ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತ ಹಣಕಾಸು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿವೆ.
References
Ministry of Finance
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293812®=48&lang=1&noshow=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246857®=48&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293812®=48&lang=1&noshow=1
https://pmjdy.gov.in/scheme
https://pmjdy.gov.in/account
https://dbtbharat.gov.in/
https://dfs.dashboard.nic.in/DashboardF.aspx
https://www.jansamarth.in/home
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2188526®=48&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2257087®=3&lang=1
NPCI
https://www.npci.org.in/product/upi/product-statistics
Ministry of Communications
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2138023®=48&lang=2
Ministry of Road Transport & Highways
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2086611®=48&lang=2
Ministry of Agriculture and Farmers Welfare
https://fasalrin.gov.in/
Ministry of Electronics and Information Technology
https://socialwelfare.vikaspedia.in/viewcontent/social-welfare/financial-inclusion/financial-literacy/national-centre-for-financial-education-ncfe?lgn=en
World Bank
https://www.worldbank.org/en/publication/globalfindex
PIB Backgrounders
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=154980&lang=1®=3
https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149258®=48&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158149&ModuleId=2®=20&lang=8
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158322&NoteId=158322&ModuleId=3®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2266920®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285236®=3&lang=1
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158466&ModuleId=3®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158056&ModuleId=3®=3&lang=2
https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2269253®=3&lang=1
Others
https://newsonair.gov.in/countrys-improvised-financial-inclusion-index-shows-continued-progress-in-financial-services-rbi/
Financial Literacy App by NCFE
https://ncfe.org.in/
Financial Inclusion in India: Banking Every Citizen, Empowering Every Household
*****
(तथ्य सामग्री आईडी: 150837)
आगंतुक पटल : 10
Provide suggestions / comments