पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতৰ ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ

ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ বিধেয়ক, ২০২৬

ভাৰতৰ ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থাৰ শক্তিশালীকৰণ

২০২৬ চনৰ আগষ্ট মাহত সংসদে গৃহীত কৰা ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ বিধেয়ক, ২০২৬ (Tribunals Reforms Bill, 2026)-ৰ লক্ষ্য হৈছে ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থাক অধিক দক্ষ, কাৰ্যপালিকাৰ পৰা স্বাধীন, স্বচ্ছ আৰু একে ধৰণৰ কৰি সংস্কাৰ কৰা।

বিধেয়কখন ন্যায়াধিকৰণসমূহৰ স্বাধীনতা সম্পৰ্কীয় উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ বিভিন্ন ৰায়ৰ অনুসৰণত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। মাদ্ৰাজ বাৰ এছ’চিয়েশ্যন (Madras Bar Association) বনাম ইউনিয়ন অৱ ইণ্ডিয়া বনাম (Union of India) [(2026) 2 SCC 1] গোচৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ আইন, ২০২১-ৰ কিছুমান বিধান বাতিল কৰিছিল। আদালতে এখন স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগ স্থাপনৰ নিৰ্দেশো দিছিল।

২০২৬ চনৰ বিধেয়কখনে ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ আইন, ২০২১ বাতিল কৰাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছে। ইয়াত এনে এক নতুন গাঁথনি প্ৰৱৰ্তনৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে, যিয়ে ব্যৱস্থাটোৰ স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰাৰ লগতে ইয়াক জনসাধাৰণৰ প্ৰতি জবাবদিহি কৰি ৰাখিব।

অন্তৰ্ভুক্ত ন্যায়াধিকৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনসমূহ

বিধেয়কখনত বিধেয়কখনৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত সকলো ন্যায়াধিকৰণ, আপীল ন্যায়াধিকৰণ আৰু কৰ্তৃপক্ষৰ তালিকা, লগতে সেইসমূহৰ সংশ্লিষ্ট আইনসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে। বিধেয়কখনত প্ৰস্তাৱিত পৰিৱৰ্তনসমূহ এই ন্যায়াধিকৰণসমূহৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হ’ব।

এখন নতুন ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগ

২০২৬ চনৰ বিধেয়কখনে এখন নতুন ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগ (National Tribunals Commission - NTC) স্থাপনৰ জৰিয়তে ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থাৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে। উচ্চপদস্থ ন্যায়পালিকাৰ সদস্যসকলৰ প্ৰাধান্য থকা এই আয়োগখনে ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ আইন, ২০২১ৰ অধীনত গুৰুত্বপূৰ্ণ নিযুক্তি আৰু সেৱাৰ চৰ্ত নিৰ্ধাৰণৰ দায়িত্ব লাভ কৰা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ স্থান গ্ৰহণ কৰিব।

আয়োগৰ গঠন

আয়োগত থাকিব:

• এজন অধ্যক্ষ, যি উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশ বা উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ হৈ থাকিব লাগিব; আৰু
• চাৰিজন সদস্য:
• দুজন ন্যায়িক সদস্য, যিসকল উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ বা ন্যায়াধীশ হৈ থাকিব লাগিব;
• দুজন কাৰিকৰী সদস্য, যিসকলৰ ৰাজহুৱা প্ৰশাসন, বিত্ত, আইন, হিচাপবিজ্ঞান, বেংকিং, ব্যৱস্থাপনা বা প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত কমেও ২৫ বছৰৰ অভিজ্ঞতা থাকিব লাগিব।

কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে আয়োগৰ অধ্যক্ষ আৰু ন্যায়িক সদস্যসকলক আনুষ্ঠানিকভাৱে নিযুক্ত কৰিব। অৱশ্যে অধ্যক্ষ আৰু ন্যায়িক সদস্যসকলক নিযুক্ত কৰাৰ পূৰ্বে ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰিব লাগিব।

আয়োগৰ কাৰ্যাৱলী

ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ বিধেয়ক, ২০২৬ৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা থাকিব:

• নিৰ্বাচন সম্পন্ন কৰা: অনুসন্ধান-সহ-নিৰ্বাচন সমিতি (Search-cum-Selection Committees)ৰ জৰিয়তে ন্যায়াধিকৰণসমূহৰ অধ্যক্ষ আৰু সদস্যৰ খালী পদ পূৰণৰ বাবে নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰা।
• কাৰ্যসম্পাদন পৰ্যালোচনা কৰা: ন্যায়াধিকৰণৰ কাৰ্যসম্পাদন নিৰীক্ষণ কৰা আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক দাখিল কৰিবলগীয়া বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰা।
• তদন্তৰ তদাৰক কৰা: ন্যায়াধিকৰণৰ সদস্যসকলৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত অভিযোগৰ তদন্ত তদাৰক কৰা।
• তথ্য সংৰক্ষণ কৰা: ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ তথ্য গ্ৰীড (National Tribunals Data Grid) বিকশিত আৰু সংৰক্ষণ কৰা, যিটো ১৬টা ন্যায়াধিকৰণৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সকলো গোচৰৰ তথ্যৰ ভঁৰাল থকা এটা প’ৰ্টেল।

সেৱাৰ কাৰ্যকাল

• আয়োগৰ অধ্যক্ষ বা আয়োগৰ কোনো সদস্যই পাঁচ বছৰৰ কাৰ্যকালৰ বাবে অথবা ৭০ বছৰ বয়স পূৰ্ণ নকৰালৈকে, যিটো আগতে হয়, সেই পৰ্যন্ত পদত অধিষ্ঠিত হৈ থাকিব।
• এজন ন্যায়াধিকৰণ সদস্যই পাঁচ বছৰৰ কাৰ্যকালৰ বাবে অথবা ৬৭ বছৰ বয়স পূৰ্ণ নকৰালৈকে, যিটো আগতে হয়, সেই পৰ্যন্ত পদত অধিষ্ঠিত হৈ থাকিব।

এই কাঠামোৱে পুনৰ নিযুক্তিৰো অনুমতি দিয়ে, য’ত পূৰ্বৰ সেৱা আৰু কাৰ্যসম্পাদনক নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ সময়ত বিবেচনা কৰা হ’ব।

নতুন সচিবালয়

সচিবালয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগৰ প্ৰশাসনিক সহায়তা ব্যৱস্থা হিচাপে কাম কৰিব। সচিবালয়ৰ নেতৃত্বত থাকিব ভাৰত চৰকাৰৰ এজন সচিব। ইয়াৰ আন বিষয়া আৰু কৰ্মচাৰীসকল, তেওঁলোকৰ সংখ্যা আৰু সেৱাৰ চৰ্তসমূহ বিধিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হ’ব। ই আয়োগৰ অধ্যক্ষৰ সাধাৰণ আৰু প্ৰশাসনিক তদাৰকীৰ অধীনত কাম কৰিব।

সচিবালয়ে:

• বিশেষজ্ঞৰ পেনেল গঠন কৰিব: প্ৰাসংগিক ক্ষেত্ৰসমূহৰ বিশেষজ্ঞ চিনাক্ত কৰি প্ৰাৰ্থীসকলৰ মূল্যায়নৰ বাবে তেওঁলোকক পেনেলভুক্ত কৰিব।
• পৰামৰ্শসমূহ যোগাযোগ কৰিব: অনুসন্ধান-সহ-নিৰ্বাচন সমিতিৰ পৰামৰ্শসমূহ তিনি দিনৰ ভিতৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰিব।
• প্ৰশাসনিক সহায়তা প্ৰদান কৰিব: আয়োগক সহায়তা প্ৰদান কৰিব আৰু নিৰ্ধাৰিত কাৰ্যসমূহ সম্পাদন কৰিব।
• বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰিব: প্ৰতি বছৰে আয়োগৰ কাৰ্যকলাপৰ সম্পূৰ্ণ আৰু সঠিক বিৱৰণ থকা বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰিব।

অনুসন্ধান-সহ-নিৰ্বাচন সমিতিসমূহ

বিভিন্ন ন্যায়াধিকৰণৰ অধ্যক্ষ আৰু সদস্যসকলৰ নিৰ্বাচন অনুসন্ধান-সহ-নিৰ্বাচন সমিতিৰ জৰিয়তে কৰা হ’ব। এই সমিতিসমূহে প্ৰাৰ্থীসকলৰ মূল্যায়ন কৰি ন্যায়াধিকৰণৰ পদসমূহত নিযুক্তিৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়াব।

ন্যায়াধিকৰণৰ অধ্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ বাবে, ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ বিধেয়ক, ২০২৬ৰ ধাৰা ১৩ৰ অধীনত অনুসন্ধান-সহ-নিৰ্বাচন সমিতিত থাকিব:

• ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগৰ অধ্যক্ষ
• আয়োগৰ কাৰিকৰী সদস্য
• আয়োগৰ অধ্যক্ষই মনোনীত কৰা উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত মুখ্য ন্যায়াধীশ
• কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে মনোনীত কৰা ভাৰত চৰকাৰৰ সচিব। ৰাজ্যিক প্ৰশাসনিক ন্যায়াধিকৰণৰ অধ্যক্ষ পদত নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট ৰাজ্য চৰকাৰৰ মুখ্য সচিব সদস্য হিচাপে থাকিব।
• প্ৰাৰ্থীসকলৰ মূল্যায়ন কৰা দুজন পেনেলভুক্ত বিশেষজ্ঞ
• আয়োগৰ সচিব — সদস্য-সচিব

ন্যায়াধিকৰণৰ সদস্য নিৰ্বাচনৰ বাবে:

• ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগৰ ন্যায়িক সদস্য — সমিতিৰ অধ্যক্ষ
• আয়োগৰ কাৰিকৰী সদস্য
• আয়োগৰ অধ্যক্ষই মনোনীত কৰা উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত ন্যায়াধীশ
• কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে মনোনীত কৰা ভাৰত চৰকাৰৰ সচিব। ৰাজ্যিক প্ৰশাসনিক ন্যায়াধিকৰণৰ সদস্য পদত নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত সংশ্লিষ্ট ৰাজ্য চৰকাৰৰ মুখ্য সচিব সদস্য হিচাপে থাকিব।
• প্ৰাৰ্থীসকলৰ মূল্যায়ন কৰা দুজন পেনেলভুক্ত বিশেষজ্ঞ
• আয়োগৰ সচিব — সদস্য-সচিব

সমিতিৰ অধ্যক্ষৰ নিৰ্ণায়ক ভোট (casting vote) থাকিব, আনহাতে সদস্য-সচিব আৰু বিশেষজ্ঞ সদস্যসকলৰ ভোটদানৰ অধিকাৰ নাথাকিব। সমিতিয়ে:

• প্ৰাৰ্থী নিৰ্বাচন কৰিব: অধ্যক্ষ আৰু সদস্যৰ বাবে নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিব।
• প্ৰাৰ্থীৰ পৰামৰ্শ দিব: প্ৰতিটো খালী পদৰ বাবে এজন উপযুক্ত প্ৰাৰ্থী আৰু অপেক্ষমাণ তালিকাৰ বাবে এজন অতিৰিক্ত প্ৰাৰ্থীৰ নাম পৰামৰ্শ কৰিব।
• পূৰ্বৰ কাৰ্যসম্পাদন বিবেচনা কৰিব: পুনৰ নিযুক্তিৰ বাবে আবেদন কৰা প্ৰাৰ্থীসকলৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ পূৰ্বৰ সেৱা আৰু কাৰ্যসম্পাদন বিবেচনা কৰিব।
• সময়মতে নিযুক্তি নিশ্চিত কৰিব: সচিবালয়ৰ জৰিয়তে পৰামৰ্শসমূহ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা হ’ব, আৰু সচিবালয়ে তিনি দিনৰ ভিতৰত সেইসমূহ প্ৰেৰণ কৰিব লাগিব। চৰকাৰে পৰামৰ্শটো প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি তিনি মাহৰ ভিতৰত নিযুক্তি দিব লাগিব।

প্ৰস্তাৱিত ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগত ন্যায়পালিকাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থাকিব। ইয়াৰ অনুসন্ধান-সহ-নিৰ্বাচন সমিতিসমূহৰ অধ্যক্ষও ন্যায়িক হ’ব। ন্যায়িক অধ্যক্ষৰ নিৰ্ণায়ক ভোট থাকিব। সমিতিয়ে নামৰ এটা পেনেলৰ পৰিৱৰ্তে এজনীয়া প্ৰাৰ্থীৰ নাম পৰামৰ্শ কৰিব। ইয়াৰ ফলত নিযুক্তি প্ৰক্ৰিয়াত ন্যায়পালিকাৰ প্ৰভাৱ শক্তিশালী হোৱাৰ লগতে কাৰ্যপালিকাৰ বিবেচনাধীন ক্ষমতা সীমিত হ’ব।

বিত্তীয় আৰু প্ৰশাসনিক স্বাধীনতা

বিধেয়কখনে ন্যায়াধিকৰণসমূহক অধিক বিত্তীয় আৰু প্ৰশাসনিক স্বায়ত্তশাসন প্ৰদান কৰাৰ লক্ষ্য লৈছে। এই কাঠামোৰ অধীনত প্ৰতিটো ট্ৰাইব্যুনেলে পুঁজি, কৰ্মচাৰী আৰু চৌহদৰ বাবে নিজৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণ কৰিব। আয়োগৰ সচিবালয়ে এই প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ একত্ৰিত কৰিব আৰু আয়োগে সামগ্ৰিক আবণ্টনৰ প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ এক বস্তুনিষ্ঠ কাঠামোৰ জৰিয়তে সেইসমূহৰ মূল্যায়ন কৰিব।

সংসদীয় অনুমোদনৰ পিছত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে প্ৰয়োজনীয় অনুদান আগবঢ়াই যাব। বিত্তীয় জবাবদিহিতা আৰু স্বচ্ছতা নিশ্চিত কৰাৰ বাবে ভাৰতৰ নিয়ন্ত্ৰক আৰু মহালেখাপৰীক্ষক (Comptroller and Auditor-General of India — CAG)-এ আয়োগৰ হিচাপ-নিকাচ পৰীক্ষা কৰিব আৰু নিৰীক্ষা প্ৰতিবেদন কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰিব। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে তাৰ পিছত প্ৰতিবেদনখন সংসদৰ দুয়োখন সদনৰ সন্মুখত দাখিল কৰিব।

অধিক স্বাধীন ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থাৰ দিশে

ন্যায়াধিকৰণ সংস্কাৰ বিধেয়ক, ২০২৬-ৰ লক্ষ্য হৈছে ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থাত ন্যায়িক স্বাধীনতা আৰু স্বচ্ছতা প্ৰতিষ্ঠা কৰা। বিধেয়কখনে ন্যায়িক স্বাধীনতা শক্তিশালী কৰাৰ লগতে সংসদীয় তদাৰকীৰ জৰিয়তে ব্যৱস্থাটোক জনসাধাৰণৰ প্ৰতি জবাবদিহি কৰি ৰখাৰ মাজত ভাৰসাম্য স্থাপন কৰিছে।

প্ৰস্তাৱিত ৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়াধিকৰণ আয়োগে নিযুক্তি, কাৰ্যসম্পাদন পৰ্যালোচনা আৰু অনুশাসনমূলক তদাৰকীৰ বাবে এক স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠানগত ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰিছে। ন্যায়িক নেতৃত্বাধীন নিৰ্বাচন সমিতিয়ে নিযুক্তিত ন্যায়িক উপাদান শক্তিশালী কৰিছে। বিশেষজ্ঞৰ মূল্যায়নে পেছাদাৰী দক্ষতাৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। পাঁচ বছৰৰ কাৰ্যকালে অধিক স্থিৰতা প্ৰদান কৰিছে।

বিধেয়কখনে খণ্ডিত, কাৰ্যপালিকাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ন্যায়াধিকৰণ নিয়মৰ পৰা এক সুসংগঠিত প্ৰতিষ্ঠানগত কাঠামোলৈ এক পৰিৱৰ্তনৰ সূচনা কৰিছে। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ মাদ্ৰাজ বাৰ এছ’চিয়েশ্যন সম্পৰ্কীয় ন্যায়শাস্ত্ৰৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ, অধিক স্বাধীন, স্বচ্ছ আৰু পেছাদাৰীভাৱে পৰিচালিত ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থা প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
তথ্যসূত্ৰ:

https://sansad.in/ls

https://prsindia.org/billtrack/prs-products/the-tribunal-system-in-india

https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/16901?view_type=browse

ভাৰতৰ ন্যায়াধিকৰণ ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ

******

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 150847) आगंतुक पटल : 16