पत्र सूचना कार्यालय

ভাৰতত বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি: প্ৰতিজন নাগৰিকক বেংকিং সুবিধা, প্ৰতিটো পৰিয়ালক সবলীকৰণ

পৰিচয়

বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি ভাৰতৰ সমতাপূৰ্ণ উন্নয়নৰ দৃষ্টিভংগীৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। যোৱা এটা দশকত ভাৰতে বেংকিং সেৱা, ডিজিটেল পেমেণ্ট, ঋণ, বীমা, পেঞ্চন আৰু বিনিয়োগৰ সুযোগৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। ডিজিটেল ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি আৰু নাগৰিক-কেন্দ্ৰিক সংস্কাৰে এই পৰিৱৰ্তনক আগুৱাই নিছে। ভাৰতে সাৰ্বজনীন বেংক একাউণ্ট মালিকানাৰ পৰা আগবাঢ়ি এতিয়া আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় ব্যৱস্থাত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ দিশে আগবাঢ়িছে। এই পৰিৱৰ্তনে লাখ লাখ পৰিয়াল, উদ্যোগী আৰু ব্যৱসায়ক সবলীকৰণ কৰিছে।

ভাৰতত বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ মুখ্য সূচকসমূহ

ভাৰতৰ সমগ্ৰ দেশতে বিত্তীয় প্ৰৱেশাধিকাৰ, আন্তঃগাঁথনি আৰু অংশগ্ৰহণ সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি কেইবাটাও সূচকে প্ৰতিফলিত কৰে।

RBI-ৰ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি সূচকে বিত্তীয় সেৱাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ, ব্যৱহাৰ আৰু গুণগত মানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ পৰিসৰ জোখে। ই সমগ্ৰ দেশতে আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় সেৱা সম্প্ৰসাৰণৰ অগ্ৰগতিৰ এক বিস্তৃত সূচক হিচাপে কাম কৰে। বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি সূচক ২০১৭ চনৰ মাৰ্চ মাহত ৪৩.৪ৰ পৰা ২০২৬ চনৰ মাৰ্চ মাহত ৭০.০লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে তিনিওটা মাত্ৰাতে ব্যাপক উন্নতি প্ৰতিফলিত কৰিছে।

গ্ল’বেল ফিণ্ডেক্স ডেটাবেছ হৈছে বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ আগশাৰীৰ তথ্যৰ উৎস। ই বিভিন্ন অৰ্থনীতিত প্ৰাপ্তবয়স্কসকলে বিত্তীয় সেৱা কেনেদৰে লাভ আৰু ব্যৱহাৰ কৰে সেয়া জোখে। গ্ল’বেল ফিণ্ডেক্স ২০২৫-এ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি আলোকপাত কৰিছে। ২০১১ চনৰ পৰা একাউণ্টৰ মালিকানা ৮৯%লৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় সেৱাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু সক্ৰিয় একাউণ্ট ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত যোৱা দশকটোত হোৱা উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি প্ৰতিফলিত কৰিছে।

বেংকৰ শাখাসমূহ ভাৰতৰ আনুষ্ঠানিক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ ভেটি হৈ আছে। এই শাখাসমূহে সমগ্ৰ দেশতে সঞ্চয়, ঋণ আৰু অন্যান্য বিত্তীয় সেৱা প্ৰদান কৰে। ভাৰতত ১.৮১ লাখতকৈ অধিক বেংকৰ শাখা আছে (১৭ জুলাই ২০২৬)।

বেংকিং প্ৰৱেশাধিকাৰ শাখা, ব্যৱসায়িক প্ৰতিনিধি আৰু ইণ্ডিয়া পোষ্ট পেমেণ্টছ বেংক (India Post Payments Bank - IPPB)-ৰ আউটলেটৰ জৰিয়তে প্ৰদান কৰা হয়। ৬ মাৰ্চ ২০২৬লৈ দেশৰ ৯৯.৯২% গাঁও ৫ কিলোমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত বেংকিং আউটলেটৰ দ্বাৰা সামৰি লোৱা হৈছে।

IPPB-এ ১.৬৫ লাখতকৈ অধিক ডাকঘৰৰ জৰিয়তে (১৭ জুলাই ২০২৬) অন্তিম পৰ্যায়ৰ বেংকিং সেৱা শক্তিশালী কৰিছে। ই ৫.৫৭ লাখ গাঁও আৰু চহৰত ১১ কোটিতকৈ অধিক গ্ৰাহকক সেৱা আগবঢ়াইছে।

ব্যৱসায়িক প্ৰতিনিধিসকলে বেংকিং সেৱাৰ পৰা বঞ্চিত আৰু কম বেংকিং সেৱা লাভ কৰা অঞ্চলসমূহলৈ দুৱাৰমুখত বেংকিং সেৱা সম্প্ৰসাৰিত কৰে। ভাৰতত সমগ্ৰ দেশতে দুৱাৰমুখত বেংকিং সেৱা আগবঢ়োৱা ১৭.৩৬ লাখতকৈ অধিক ব্যৱসায়িক প্ৰতিনিধি আছে (১৭ জুলাই ২০২৬)।

বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ স্তম্ভসমূহ

ভাৰতৰ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ পৰিৱেশ ব্যৱস্থা আন্তঃসংযুক্ত নীতি আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত স্তম্ভসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এইসমূহে আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় ব্যৱস্থাত সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰে।

• PMJDY (২০১৪)-এ প্ৰতিজন বেংকিং সেৱাৰ পৰা বঞ্চিত প্ৰাপ্তবয়স্ক ব্যক্তিক এক মৌলিক সঞ্চয় বেংক একাউণ্ট প্ৰদান কৰে য'ত ন্যূনতম বেলেঞ্চ ৰখাৰ প্ৰয়োজন হয়।
• ই সঞ্চয়, ধন প্ৰেৰণ, ঋণ, বীমা, পেঞ্চন আৰু প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (Direct Benefit Transfer - DBT)-ৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
• PMJDY একাউণ্টধাৰীসকলক এটা ৰূপে ডেবিট কাৰ্ড আৰু দুৰ্ঘটনা বীমা কভাৰ প্ৰদান কৰা হয়। ২৮ আগষ্ট ২০১৮ৰ পিছত খোলা একাউণ্টৰ বাবে বীমা কভাৰ ২ লাখ টকা আৰু সেই তাৰিখৰ পূৰ্বে খোলা একাউণ্টৰ বাবে ১ লাখ টকা। যোগ্য একাউণ্টধাৰীসকলে ১০,০০০ টকা পৰ্যন্ত অভাৰড্ৰাফ্ট সুবিধাও লাভ কৰিব পাৰে।
• ই প্ৰধানমন্ত্ৰী জীৱন জ্যোতি বীমা যোজনা (Pradhan Mantri Jeevan Jyoti Bima Yojana - PMJJBY), প্ৰধানমন্ত্ৰী সুৰক্ষা বীমা যোজনা (Pradhan Mantri Suraksha Bima Yojana - PMSBY), অটল পেঞ্চন যোজনা (Atal Pension Yojana - APY)-ৰ অধীনত নামভৰ্তি আৰু মুদ্ৰা (MUDRA) ঋণ লাভৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।

• জে.এ.এম. ত্ৰিনিটি-এ জন-ধন একাউণ্ট, আধাৰ আৰু মোবাইল সংযোগক একত্ৰিত কৰি বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি শক্তিশালী কৰে।
• ই চৰকাৰী সুবিধাসমূহৰ স্বচ্ছ আৰু দক্ষ প্ৰদানৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (Direct Benefit Transfer - DBT) সক্ষম কৰে। DBT-এ লিকেজ হ্ৰাস কৰে, ভুৱা হিতাধিকাৰী আঁতৰ কৰে আৰু কল্যাণমূলক সুবিধা প্ৰদানত মধ্যস্থতাকাৰীৰ ভূমিকা ন্যূনতম কৰে।
• জেএএম ত্ৰিনিটি-এ আনুষ্ঠানিক বেংকিং প্ৰৱেশাধিকাৰ শক্তিশালী কৰে আৰু ডিজিটেল বিত্তীয় সেৱাৰ প্ৰতি আস্থা বৃদ্ধি কৰে।

সকলোৰে বাবে সামাজিক সুৰক্ষা

• PMJJBY (২০১৫) হৈছে ১৮–৫০ বছৰ বয়সৰ ব্যক্তিৰ বাবে ২ লাখ টকা জীৱন বীমা কভাৰ প্ৰদান কৰা এক বাৰ্ষিক নৱীকৰণযোগ্য জীৱন বীমা আঁচনি।
• এই আঁচনি ৪৩৬ টকা বাৰ্ষিক প্ৰিমিয়ামত উপলব্ধ, যিটো গ্ৰাহকৰ বেংক একাউণ্টৰ পৰা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ডেবিট কৰা হয়।
• ই বীমাকৃত ব্যক্তিৰ মৃত্যুৰ ক্ষেত্ৰত পৰিয়ালসমূহক বিত্তীয় সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
• এই আঁচনিয়ে দুৰ্ঘটনাজনিত মৃত্যুৰ বাবে তাৎক্ষণিক কভাৰ আৰু অ-দুৰ্ঘটনাজনিত মৃত্যুৰ বাবে ৩০ দিনৰ অপেক্ষাৰ সময় প্ৰদান কৰে।

• PMSBY (২০১৫) হৈছে ১৮–৭০ বছৰ বয়সৰ সঞ্চয় বেংক একাউণ্টধাৰীৰ বাবে এক বাৰ্ষিক নৱীকৰণযোগ্য দুৰ্ঘটনা বীমা আঁচনি।
• ই দুৰ্ঘটনাজনিত মৃত্যু বা সম্পূৰ্ণ অক্ষমতাৰ বাবে ২ লাখ টকা আৰু আংশিক অক্ষমতাৰ বাবে ১ লাখ টকা কভাৰ প্ৰদান কৰে।
• এই বীমা ২০ টকা বাৰ্ষিক প্ৰিমিয়ামত উপলব্ধ, যিটো সংযুক্ত বেংক একাউণ্টৰ পৰা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ডেবিট কৰা হয়।

• APY (২০১৫) হৈছে অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে এক অৱদানমূলক পেঞ্চন আঁচনি, যি ২০১৫ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
• ই ৬০ বছৰ বয়স সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত ১,০০০ টকাৰ পৰা ৫,০০০ টকা পৰ্যন্ত নিশ্চিত মাহিলী পেঞ্চন প্ৰদান কৰে।
• অৱদানসমূহ নামভৰ্তিৰ সময়ত গ্ৰাহকৰ বয়স আৰু বাছনি কৰা পেঞ্চনৰ পৰিমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
• বেংক আৰু ডাকঘৰৰ জৰিয়তে আঁচনিখনৰ অধীনত নামভৰ্তিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হয়, যাৰ ফলত কম আয়ৰ শ্ৰমিকসকলৰ মাজত পেঞ্চনৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

অন্তৰ্ভুক্তিমূলক ঋণ

• প্ৰধানমন্ত্ৰী মুদ্ৰা যোজনা (২০১৫)-এ উৎপাদন, বাণিজ্য, সেৱা আৰু আনুষংগিক কৃষি কাৰ্যকলাপৰ সৈতে জড়িত অ-কৰ্প’ৰেট, অ-কৃষি ক্ষুদ্ৰ আৰু সৰু উদ্যোগসমূহক জামিনবিহীনভাৱে ২০ লাখ টকা পৰ্যন্ত ঋণ প্ৰদান কৰে।
• মুদ্ৰা ঋণ আয় সৃষ্টি আৰু নিয়োগ সৃষ্টি কৰা বিভিন্ন কাৰ্যকলাপৰ বাবে সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়।
• ই উদ্যোগৰ বিকাশৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চাৰিটা ঋণ শ্ৰেণী প্ৰদান কৰে: শিশু, কিশোৰ, তৰুণ আৰু তৰুণ প্লাছ।

• প্ৰধানমন্ত্ৰী স্বনিধি হৈছে পথৰ ব্যৱসায়ীসকলক লক্ষ্য কৰি চৰকাৰৰ সমৰ্থিত ঋণ নিশ্চয়তা সহায়তাৰে আৰম্ভ কৰা প্ৰথম প্ৰকাৰৰ ক্ষুদ্ৰ ঋণ পদক্ষেপ।
• ই ১৫,০০০ টকা, ২৫,০০০ টকা আৰু ৫০,০০০ টকাৰ তিনিটা ক্ৰমবৰ্ধমান পৰ্যায়ত জামিনবিহীন ঋণ প্ৰদান কৰে।
• এই আঁচনিয়ে যোগ্য পথৰ ব্যৱসায়ীসকলক সুতৰ ৰাজসাহায্য আৰু ঋণ নিশ্চয়তা সহায়তা প্ৰদান কৰে।

• KCC –এ বেংকিং ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে কৃষকসকলক সময়মতে আৰু পৰ্যাপ্ত ঋণ প্ৰদান কৰে।
• ই এটিএম-সক্ষম ডেবিট কাৰ্ড, এবাৰীয়া নথিপত্ৰ আৰু নমনীয় ধন উলিওৱাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
• KCC –এ শস্যৰ খেতি, শস্য চপোৱাৰ পিছৰ প্ৰয়োজনীয়তা, বিপণন, কৃষি-পামৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ, ঘৰুৱা ব্যয় আৰু আনুষংগিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে ঋণ প্ৰদান কৰে।

• জন সমৰ্থ হৈছে ঋণ-সংযুক্ত চৰকাৰী আঁচনিসমূহৰ বাবে এক ঐক্যবদ্ধ ডিজিটেল মঞ্চ।
• ই হিতাধিকাৰীসকলক ঋণদাতাসকলৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰে, যাৰ ফলত চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতাপ্ৰাপ্ত ঋণ লাভৰ প্ৰক্ৰিয়া সৰল হয়।

• এই মঞ্চত ১৬টা পঞ্জীয়নভুক্ত ঋণ আঁচনি, ৮টা ঋণ শ্ৰেণী আৰু ৩০০তকৈ অধিক ঋণদাতা আছে।

ডিজিটেল বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি

• ইউ.পি.আই.-এ ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট পৰিৱেশ ব্যৱস্থাৰ মেৰুদণ্ড হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে, যিয়ে বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি আৰু ডিজিটেল লেনদেনক আগুৱাই নিছে।
• ২০১৬–১৭ বিত্তীয় বৰ্ষ আৰু ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষৰ মাজত লেনদেনৰ পৰিমাণ প্ৰায় ১২,০০০ গুণ আৰু লেনদেনৰ মূল্য প্ৰায় ৪,০০০ গুণ বৃদ্ধি পাইছে।
• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধিয়ে ইউ.পি.আই.-ক লেনদেনৰ পৰিমাণৰ হিচাপত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ৰিয়েল-টাইম পেমেণ্ট ব্যৱস্থা হিচাপে স্বীকৃতি দিছে, যিয়ে ভাৰতৰ ডিজিটেল ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনিৰ নেতৃত্বক আলোকপাত কৰিছে।

বিত্তীয় সাক্ষৰতা

• এই কেন্দ্ৰই বিত্তীয় শিক্ষাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় কৌশলৰ অধীনত সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মাজত বিত্তীয় শিক্ষা আৰু সজাগতা প্ৰচাৰ কৰে।
• ই বিত্তীয় সাক্ষৰতা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে আলোচনা সভা, কৰ্মশালা, প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী আৰু সজাগতা অভিযান অনুষ্ঠিত কৰে।
• ই বিত্তীয় বজাৰ আৰু ডিজিটেল বিত্তীয় সেৱাসমূহ সামৰি লক্ষ্যভিত্তিক বিত্তীয় শিক্ষা সামগ্ৰীও প্ৰস্তুত কৰে।

• NCFE –এ প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ মাজত বিত্তীয় সজাগতা প্ৰচাৰৰ বাবে ২০১৯ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত FEPA আৰম্ভ কৰিছিল।
• এই কাৰ্যসূচীত কৃষক, মহিলা গোট, আশা আৰু অংগনৱাড়ী কৰ্মী, স্ব-সহায়ক গোট, কৰ্মচাৰী আৰু দক্ষতা উন্নয়ন প্ৰশিক্ষাৰ্থীসকলক সামৰি লোৱা হয়।
• ই বিত্তীয় শিক্ষাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় কৌশলৰ সৈতে সংৰেখিত হৈ বিশেষ গুৰুত্বপ্ৰাপ্ত জিলাসমূহৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।

• চাৰি মাহজোৰা এই অভিযান ২০২৫ চনৰ ১ জুলাইত ২.৭০ লাখ গ্ৰাম পঞ্চায়ত আৰু নগৰীয়া স্থানীয় সংস্থাত বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
• এই অভিযানৰ সময়ছোৱাত গাঁও আৰু চহৰসমূহত ২.৬৭ লাখতকৈ অধিক শিবিৰ অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল।
• ৫.১৯ কোটি কে.ৱাই.চি. (KYC) পুনৰ-সত্যাপন, ১.২০ কোটি মনোনয়ন আপডেট সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছিল আৰু PMJJBY/ PMSBY-ৰ অধীনত ৯২,০৬৬টা দাবী নিষ্পত্তি কৰা হৈছিল।

প্ৰৱেশাধিকাৰৰ পৰা সবলীকৰণলৈ

ভাৰতৰ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিৰ যাত্ৰাই একাউণ্টৰ মালিকানা সম্প্ৰসাৰণৰ পৰা অৰ্থপূৰ্ণ বিত্তীয় অংশগ্ৰহণ সক্ষম কৰাৰ দিশে বিকশিত হৈছে। বেংকৰ এক শক্তিশালী নেটৱৰ্ক, ডিজিটেল আন্তঃগাঁথনি আৰু চৰকাৰী আঁচনিসমূহে আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় সেৱাৰ প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। PMJDY, JAM Trinity, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক ঋণে সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ মাজত বিত্তীয় স্থিতিস্থাপকতা শক্তিশালী কৰিছে। ডিজিটেল পেমেণ্ট আৰু বিত্তীয় সাক্ষৰতাই নাগৰিকসকলক আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় ব্যৱস্থাত আত্মবিশ্বাসেৰে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ অধিক সক্ষম কৰি তুলিছে। একেলগে, এই পদক্ষেপসমূহে এক অধিক সুলভ, স্থিতিস্থাপক আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক বিত্তীয় পৰিৱেশ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছে, যিয়ে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক বিকাশক সমৰ্থন কৰে।

তথ্যসূত্ৰ:

বিত্ত মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293812&reg=48&lang=1&noshow=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246857&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2293812&reg=48&lang=1&noshow=1

https://pmjdy.gov.in/scheme

https://pmjdy.gov.in/account

https://dbtbharat.gov.in/

https://dfs.dashboard.nic.in/DashboardF.aspx

https://www.jansamarth.in/home

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2188526&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2257087&reg=3&lang=1

এন.পি.চি.আই.

https://www.npci.org.in/product/upi/product-statistics

যোগাযোগ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2138023&reg=48&lang=2

পথ পৰিবহন আৰু ঘাইপথ মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2086611&reg=48&lang=2

কৃষি আৰু কৃষক কল্যাণ মন্ত্ৰালয়

https://fasalrin.gov.in/

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়

https://socialwelfare.vikaspedia.in/viewcontent/social-welfare/financial-inclusion/financial-literacy/national-centre-for-financial-education-ncfe?lgn=en

বিশ্ব বেংক

https://www.worldbank.org/en/publication/globalfindex

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=154980&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149258&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158149&ModuleId=2&reg=20&lang=8

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158322&NoteId=158322&ModuleId=3&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2266920&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2285236&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158466&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=158056&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2269253&reg=3&lang=1

অন্যান্য

https://newsonair.gov.in/countrys-improvised-financial-inclusion-index-shows-continued-progress-in-financial-services-rbi/

এন.চি.এফ.ই.ৰ দ্বাৰা বিত্তীয় সাক্ষৰতা এপ

https://ncfe.org.in/

ভাৰতত আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তি: প্ৰতিজন নাগৰিকক বেংকিং, প্ৰতিজন পৰিয়ালক সবলীকৰণ

*****

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 150872) आगंतुक पटल : 6