पत्र सूचना कार्यालय

সকলোৰে বাবে সাক্ষৰতা

বিকশিত ভাৰতৰ দিশত ভাৰতৰ যাত্ৰা

ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ অগ্ৰগতি: পূৰ্ণ সাক্ষৰতাৰ পথ নিৰ্ধাৰণ

সাক্ষৰতা ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ এক ভেটি। শৈক্ষিক অগ্ৰগতিৰ এক সূচক হোৱাৰ উপৰি ই ব্যক্তিসকলক সুযোগসমূহ লাভ কৰিবলৈ, অৰ্থনীতিত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰু সমাজত অৰ্থপূৰ্ণভাৱে জড়িত হ'বলৈ সক্ষম কৰে। ইউনেস্কোৱে সাক্ষৰতাক এক মৌলিক মানৱ অধিকাৰ আৰু সমতা, ন্যায়, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু আইনৰ শাসনৰ প্ৰতি সন্মান অৰ্জনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চালিকা শক্তি হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। যোৱা আঠটা দশকত ভাৰতে নিজৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ উন্নত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে। ১৯৪৭ চনত দেশখনৰ সামগ্ৰিক সাক্ষৰতাৰ হাৰ মাত্ৰ ১৪% আছিল, আনহাতে মহিলা সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল অতি কম, ৮%। সাক্ষৰতাৰ উন্নতি আৰু শিক্ষা ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰাৰ বাবে ভাৰতে বছৰ বছৰ ধৰি কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰি আহিছে। চৰকাৰে সকলো স্তৰতে শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ সংস্কাৰ আৰু এক দক্ষ, অভিযোজনক্ষম আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰ্মশক্তি গঢ়ি তুলিবলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ প্ৰৱৰ্তন কৰে।

সাক্ষৰতা আৰু শিক্ষাৰ অগ্ৰগতি জোখা

১৯৫১ চনৰ পৰা ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰে উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে, ১৯৫১ চনৰ ১৮.৩২%ৰ পৰা ২০১১ চনত ৭৪.০৪%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। পুৰুষৰ সাক্ষৰতা ২৭.১৫%ৰ পৰা ৮২.১৪%লৈ বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে মহিলা সাক্ষৰতা ৮.৮৬%ৰ পৰা ৬৫.৪৬%লৈ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।

১৯৫১ চনত নগৰীয়া সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৩৪.৫৯%ৰ পৰা ২০১১ চনত ৮৪.১%লৈ বৃদ্ধি পাইছে, আনহাতে গ্ৰাম্য সাক্ষৰতাৰ হাৰ ১২.১০%ৰ পৰা ৬৭.৮%লৈ বৃদ্ধি পাইছে। ২০০১ আৰু ২০১১ চনৰ ভিতৰত গ্ৰাম্য মহিলা সাক্ষৰতা ২৬% বৃদ্ধি পোৱাৰ বিপৰীতে গ্ৰাম্য পুৰুষৰ সাক্ষৰতা ১০% বৃদ্ধি পাইছিল, যিয়ে মহিলা সাক্ষৰতাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অগ্ৰগতি প্ৰতিফলিত কৰে।

২০২৫ চনৰ পৰ্যায়িক শ্ৰম শক্তি সমীক্ষা অনুসৰি, নগৰীয়া অঞ্চলত ৭ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮৯% আৰু ৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ক্ষেত্ৰত ৮৮%ত উপনীত হৈছে। ৭ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ নগৰীয়া বাসিন্দাসকলৰ মাজত পুৰুষৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৯৩.১% আৰু মহিলাৰ ৮৪.৮%ত উপনীত হৈছে। গ্ৰাম্য অঞ্চলত ৭ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ মাজত সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৭.৪% আৰু ৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ লোকৰ ক্ষেত্ৰত ৭৬.৪%। ৭ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ গ্ৰাম্য জনসংখ্যাৰ মাজত পুৰুষৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮৪.৮% আৰু মহিলাৰ ৭০.৩%। এই সমীক্ষা অনুসৰি দেশৰ সামগ্ৰিক সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৮১.১%।

সাক্ষৰতাৰ অগ্ৰগতিক পৰিপূৰক হিচাপে চৰকাৰে বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি, ধৰি ৰখা আৰু অগ্ৰসৰণ উন্নত কৰাৰ বাবেও ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে। ২০১৪-১৫ চনৰ পৰা মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত (Gross Enrolment Ratio - GER), পৰ্যায়ান্তৰ আৰু ধৰি ৰখাৰ হাৰত উল্লেখযোগ্য উন্নতি লক্ষ্য কৰা হৈছে। ইউ.ডি.আই.এছ.ই. প্লাছ (UDISE+) প্ৰতিবেদন (২০২৫-২৬) অনুসৰি:

• বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি: বিদ্যালয়সমূহত ২৪.৭২ কোটিৰো অধিক শিক্ষাৰ্থী নামভৰ্তি হৈছিল।
• মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত: ভেটি পৰ্যায়ত ৪২.৮%, প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ত ৯১.৭%, মধ্য পৰ্যায়ত ৮৯.৬% আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ৭১.৭% আছিল।
• বিদ্যালয় এৰি দিয়াৰ হাৰ: প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ত ১.৮%, মধ্য পৰ্যায়ত ৩.৬% আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ৭.০% আছিল।
• ধৰি ৰখাৰ হাৰ: ভেটি পৰ্যায়ত ৯৮.৫%, প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ত ৯১.১%, মধ্য পৰ্যায়ত ৮৩.৭% আৰু মাধ্যমিক পৰ্যায়ত ৫১.৯% আছিল।
• পৰিৱৰ্তনৰ হাৰ: অগ্ৰগতি লাভ কৰি ভেটি পৰ্যায়ৰ পৰা প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়লৈ ৯৯.২%, প্ৰস্তুতিমূলক পৰ্যায়ৰ পৰা মধ্য পৰ্যায়লৈ ৯৩.৮% আৰু মধ্য পৰ্যায়ৰ পৰা মাধ্যমিক পৰ্যায়লৈ ৮৮.৩% শিক্ষাৰ্থী আগবাঢ়িছিল।

উচ্চ শিক্ষাত অংশগ্ৰহণ যোৱা দশকটোত যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে:

• নামভৰ্তি ২০১৪-১৫ চনৰ ৩.৪২ কোটিৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনত ৪.৫০ কোটিলৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত একে সময়ছোৱাত ২৩.৭%ৰ পৰা ৩০%লৈ বৃদ্ধি পাইছে।
• উচ্চ শিক্ষাৰ উত্তীৰ্ণ সংখ্যা ২০১৪-১৫ চনৰ ৮৮.২৮ লাখৰ পৰা ২০২৩-২৪ চনত ১.০৯ কোটিতকৈ অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছে।

মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধিৰ লগতে অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু অন্যান্য বঞ্চিত গোটসমূহৰ অন্তৰ্ভুক্তিয়ে উন্নত প্ৰৱেশাধিকাৰ আৰু সমতাক প্ৰতিফলিত কৰে। ই উচ্চ শিক্ষালৈ প্ৰৱেশাধিকাৰৰ অব্যাহত উন্নতিক প্ৰতিফলিত কৰে, যিয়ে ২০৩৫ চনৰ ভিতৰত ৫০% উচ্চ শিক্ষা মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাত লাভ কৰাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ৰ লক্ষ্যক সমৰ্থন কৰে।

সাক্ষৰতা আগুৱাই নিয়াৰ বাবে চৰকাৰৰ মুখ্য পদক্ষেপসমূহ

সাক্ষৰতাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ পদ্ধতি মৌলিক পঢ়া আৰু গণনাৰ পৰা দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনশীল অৰ্থনীতি আৰু সমাজত অংশগ্ৰহণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বিস্তৃত দক্ষতালৈ বিকশিত হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি চৰকাৰে উল্লাস আৰু নিপুণ ভাৰত-ৰ দৰে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে, যাতে প্ৰৱেশাধিকাৰ সম্প্ৰসাৰিত, শিক্ষণৰ ফলাফল শক্তিশালী, অন্তৰ্ভুক্তি বৃদ্ধি আৰু আজীৱন শিক্ষাক সমৰ্থন কৰিব পৰা যায়।

উল্লাস (ULLAS)

উল্লাস - নৱ ভাৰত সাক্ষৰতা কাৰ্যসূচী (ULLAS - Nav Bharat Saaksharta Karyakram): উল্লাস, অথবা নতুন ভাৰত সাক্ষৰতা কাৰ্যসূচী (New India Literacy Programme - NILP), হৈছে কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৃষ্ঠপোষকতাপ্ৰাপ্ত এক পদক্ষেপ। ই ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০ৰ সৈতে সংগতি ৰাখে। এই কাৰ্যসূচীয়ে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা লাভ কৰাৰ সুযোগ নোপোৱা ১৫ বছৰ আৰু তাতকৈ অধিক বয়সৰ প্ৰাপ্তবয়স্কসকলক সবলীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। কাৰ্যসূচীটোৱে কাৰ্যকৰী সাক্ষৰতা, গণনাৰ দক্ষতা, গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱন দক্ষতা আৰু আজীৱন শিক্ষাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে। ই লক্ষ্য গোটটোৰ সামাজিক একত্ৰীকৰণক উৎসাহিত কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নত তেওঁলোকৰ অৱদানক উৎসাহিত কৰে।

উল্লাসৰ দৃষ্টিভংগী হৈছে ‘জন জন সাক্ষৰ’, যাৰ জৰিয়তে প্ৰতিজন ব্যক্তিক সাক্ষৰতাৰ মাধ্যমেৰে সবলীকৰণ কৰা হয়। ই ‘কৰ্তব্য বোধ’ৰ ভাবধাৰা অনুসৰণ কৰে। ই সাৰ্বজনীন সাক্ষৰতা অৰ্জনৰ বাবে স্বেচ্ছাসেৱা আৰু জনভাগীদাৰী, অৰ্থাৎ সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণক উৎসাহিত কৰে।

উল্লাসে এক সংমিশ্ৰিত শিক্ষণ পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে। আই.অ’.এছ. আৰু এণ্ড্ৰইড প্লেটফৰ্মত উপলব্ধ উল্লাস এপত ২৭টা ভাষাত শিক্ষণ-শিক্ষাদান সামগ্ৰী আছে। এই আঁচনিৰ অধীনত জিলা বা খণ্ড পৰ্যায়ত সমীক্ষাকাৰীসকলে শিক্ষাৰ্থী আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলক চিনাক্ত কৰে। তেওঁলোকৰ ভিতৰত বিদ্যালয়ৰ শিক্ষক, নাগৰিক সমাজৰ কৰ্মী, আশা কৰ্মী আৰু অংগনৱাড়ী কৰ্মী থাকিব পাৰে। সমীক্ষাকাৰীসকলে অশিক্ষিত ব্যক্তি আৰু সম্ভাৱ্য স্বেচ্ছাসেৱী শিক্ষকসকলক চিনাক্ত কৰিবলৈ ঘৰে ঘৰে সমীক্ষা চলায়। পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত শিক্ষাৰ্থীসকলক এগৰাকী স্বেচ্ছাসেৱী শিক্ষকৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়, যিয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক উল্লাস এপত পঞ্জীয়ন কৰাত সহায় আৰু দিক-নিৰ্দেশনা দিয়ে। প্ৰশিক্ষণ, অভিমুখীকৰণ আৰু কৰ্মশালা মুখামুখি আৰু অনলাইন দুয়োটা মাধ্যমতে অনুষ্ঠিত কৰা হয়। শিক্ষাৰ্থীসকলে শিক্ষণ সামগ্ৰী লাভ কৰে আৰু মৌলিক সাক্ষৰতা আৰু গণনাৰ দক্ষতা বিকশিত কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁলোকে ভেটিমূলক সাক্ষৰতা আৰু গণনা মূল্যায়ন পৰীক্ষা (Foundational Literacy and Numeracy Assessment Test) চমুকৈ এফ.এল.এন.এ.টি. - FLNAT)-ত অৱতীৰ্ণ হয়, তাৰ পিছত মূল্যায়ন আৰু প্ৰমাণীকৰণ কৰা হয়।

উল্লাসৰ অগ্ৰগতি আৰু প্ৰভাৱ: এই আঁচনিখনে ২০২২-২৭ চনৰ ভিতৰত ৫ কোটি শিক্ষাৰ্থীক সামৰি লোৱাৰ লক্ষ্য লৈছে আৰু ইয়াৰ বাবে ১,০৩৭.৯০ কোটি টকাৰ বিত্তীয় ব্যয় ধাৰ্য কৰা হৈছে। উল্লাসত প্ৰায় ৪.০৩ কোটি পঞ্জীয়নভুক্ত শিক্ষাৰ্থী আৰু ৫২.২০ লাখতকৈ অধিক স্বেচ্ছাসেৱক আছে। এতিয়ালৈকে ৩.৩ কোটিৰো অধিক শিক্ষাৰ্থীয়ে এফ.এল.এন.এ.টি.-ত অংশগ্ৰহণ কৰিছে।

২০২৪ৰ পৰা ২০২৬ চনৰ ভিতৰত দহখন ৰাজ্য/কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলে নিজকে সম্পূৰ্ণ সাক্ষৰ হিচাপে ঘোষণা কৰিছে। এইসমূহৰ ভিতৰত আছে লাডাখ, মিজোৰাম, গোৱা, ত্ৰিপুৰা, হিমাচল প্ৰদেশ, চণ্ডীগড়, আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ, ছিকিম, উত্তৰাখণ্ড আৰু জম্মু আৰু কাশ্মীৰ। উল্লাসে সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ মাধ্যমেৰে প্ৰাপ্তবয়স্ক সাক্ষৰতা সম্প্ৰসাৰিত কৰি আছে, লাখ লাখ শিক্ষাৰ্থীৰ কাষ চাপিছে আৰু এক সাৰ্বজনীন সাক্ষৰতাৰ ভাৰতৰ লক্ষ্য আগুৱাই নিছে।

নিপুণ ভাৰত (NIPUN-Bharat)

২০২১ চনৰ জুলাইত সমগ্ৰ শিক্ষাৰ অধীনত আৰম্ভ কৰা এই পদক্ষেপটোৱে প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষণ শক্তিশালী কৰা আৰু অব্যাহত শৈক্ষিক বিকাশক সমৰ্থন কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ই ২০২৬-২৭ চনৰ ভিতৰত সাৰ্বজনীন ভেটিমূলক সাক্ষৰতা আৰু গণনা দক্ষতা অৰ্জন কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে, যাতে প্ৰতিগৰাকী শিশুৱে দ্বিতীয় শ্ৰেণীলৈকে ভেটিমূলক দক্ষতা আহৰণ কৰে। এই অভিযানটোৱে ৩ৰ পৰা ৮ বছৰ বয়সৰ ভেটি পৰ্যায়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

ইয়াৰ উপৰি, চৰকাৰে বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি বৃদ্ধি আৰু ধৰি ৰখা উন্নত কৰাৰ বাবে কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। মুখ্য পদক্ষেপসমূহৰ ভিতৰত আছে সমগ্ৰ শিক্ষা, পি.এম. শ্ৰী, পি.এম. ই-বিদ্যা আৰু পি.এম. পোষণ।

• সমগ্ৰ শিক্ষা: সমগ্ৰ শিক্ষাই বিদ্যালয়ৰ কাৰ্যকৰিতা বৃদ্ধি আৰু শিক্ষাৰ ফলাফল উন্নত কৰাৰ বাবে বিদ্যালয় শিক্ষাৰ সমান সুযোগ নিশ্চিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। এই আঁচনিখন শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৪ (Sustainable Development Goal 4 - SDG-4)-ৰ সৈতে সংগতি ৰাখে। পূৰ্বৰ তিনিখন আঁচনি—সৰ্ব শিক্ষা অভিযান (এছ.এছ.এ.), ৰাষ্ট্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা অভিযান (আৰ.এম.এছ.এ.) আৰু শিক্ষক শিক্ষা (টি.ই.)—একত্ৰিত কৰি এই আঁচনিখন প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। এই আঁচনিখনে সমতাপূৰ্ণ, অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু গুণগত শিক্ষা, ভেটিমূলক শিক্ষণ, শিক্ষক বিকাশ আৰু বৃত্তিমূলক সংহতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
• বিকশিত ভাৰতৰ বাবে পি.এম. শ্ৰী: পিএম শ্ৰী-য়ে সমগ্ৰ দেশত ১৪,৫০০খনতকৈ অধিক আদৰ্শ বিদ্যালয় শক্তিশালী কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে। এই আঁচনিখনে এক সমতাপূৰ্ণ, অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু আনন্দময় শিক্ষণ পৰিৱেশ গঢ়ি তুলি শিক্ষাৰ্থীসকলৰ সামগ্ৰিক আৰু সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে, যিয়ে বিভিন্ন পটভূমি, বহুভাষিক প্ৰয়োজনীয়তা আৰু বিভিন্ন শৈক্ষিক সামৰ্থ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰে।
• পি.এম. ই-বিদ্যা: প্ৰধানমন্ত্ৰী ই-বিদ্যা হৈছে এক ব্যাপক পদক্ষেপ, যিয়ে ডিজিটেল, অনলাইন আৰু সম্প্ৰচাৰভিত্তিক শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন প্ৰচেষ্টাক একত্ৰিত কৰি শিক্ষণৰ বাবে বহু-মাধ্যমীয় প্ৰৱেশাধিকাৰ প্ৰদান কৰে। এই পদক্ষেপটোৱে সমগ্ৰ দেশৰ প্ৰায় ২৫ কোটি বিদ্যালয়গামী শিশুক উপকৃত কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে।
• পি.এম. পোষণ: পিএম পোষণ হৈছে কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৃষ্ঠপোষকতাপ্ৰাপ্ত এক আঁচনি, যিয়ে ১০.৩৬ লাখ চৰকাৰী আৰু চৰকাৰৰ দ্বাৰা সাহায্যপ্ৰাপ্ত বিদ্যালয়ত বাল বাটিকা আৰু প্ৰথম শ্ৰেণীৰ পৰা অষ্টম শ্ৰেণীলৈ নামভৰ্তি কৰা ১১.২০ কোটি শিক্ষাৰ্থীক সকলো বিদ্যালয়ৰ কৰ্মদিনত একোখন গৰম ৰন্ধা আহাৰ প্ৰদান কৰে। এই আঁচনিখনৰ লক্ষ্য হৈছে পুষ্টিগত সহায় প্ৰদান কৰা আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মাজত বিদ্যালয়ত অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰা।

একেলগে, এই পদক্ষেপসমূহে নামভৰ্তি, ধৰি ৰখা আৰু শিক্ষণৰ ফলাফল বৃদ্ধি কৰা এক সহায়ক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে। এইসমূহে বিভিন্ন বয়সৰ গোট আৰু শিক্ষণ পৰ্যায়ত সাক্ষৰতাৰ বিষয়সমূহো সমাধান কৰে, যাৰ ফলত ভেটিমূলক শিক্ষা, প্ৰাপ্তবয়স্ক সাক্ষৰতা আৰু আজীৱন শিক্ষা শক্তিশালী হয়।

বিকশিত ভাৰত আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে সাক্ষৰতা

বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্যসমূহে সকলোৰে বাবে অধিক সমতাপূৰ্ণ, অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু বহনক্ষম ভৱিষ্যৎ গঢ়ি তোলাৰ বাবে এক ব্যাপক কাঠামো প্ৰদান কৰে। সাক্ষৰতা আৰু শিক্ষা বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৪-ৰ কেন্দ্ৰত আছে, যিয়ে সকলোৰে বাবে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু সমতাপূৰ্ণ গুণগত শিক্ষা আৰু আজীৱন শিক্ষাৰ সুযোগ নিশ্চিত কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে। সাক্ষৰতাৰ সৈতে মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন আৰু জনমূৰি আয়ৰ ইতিবাচক সম্পৰ্ক আছে আৰু ই অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নত অৰিহণা যোগায়। ভাৰতৰ বাবে বিকশিত ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগী বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ এক সাক্ষৰ, শিক্ষিত আৰু দক্ষ জনসংখ্যাৰ প্ৰয়োজন।

শিক্ষাৰ বাহিৰেও সাক্ষৰতাই মহিলাৰ সবলীকৰণ, সমতা, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু মানৱ অধিকাৰৰ বাস্তৱায়নত অৰিহণা যোগায়, লগতে নিয়োগযোগ্যতা, উৎপাদনশীলতা, উদ্ভাৱন আৰু অৰ্থনৈতিক অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰে। শিক্ষা আৰু দক্ষতাই সেউজ চাকৰিত অংশগ্ৰহণ, চক্ৰীয় অৰ্থনীতিৰ সমৰ্থন আৰু পৰিৱেশগত বহনক্ষমতাত অৰিহণা যোগোৱাতো সক্ষম কৰিব পাৰে। সেয়েহে, সাক্ষৰতাৰ অগ্ৰগতিয়ে বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্যসমূহৰ মাজত বহুগুণক প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, যিয়ে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক, বহনক্ষম আৰু ব্যাপকভিত্তিক উন্নয়নক সমৰ্থন কৰে।

ভৱিষ্যতৰ পথ: সকলোৰে বাবে সাক্ষৰতা আগুৱাই নিয়া

স্বাধীনতাৰ পিছৰ পৰা ভাৰতৰ সাক্ষৰতাৰ যাত্ৰাই ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণ আৰু মানৱ উন্নয়নৰ এক বিস্তৃত ৰূপান্তৰ প্ৰতিফলিত কৰে। আজিৰ সাক্ষৰতা পঢ়া আৰু লিখাৰ বাহিৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ই শিক্ষণ, জীৱিকা, সবলীকৰণ আৰু সমাজত অৰ্থপূৰ্ণ অংশগ্ৰহণ সক্ষম কৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা নীতি ২০২০, উল্লাস আৰু নিপুণ ভাৰত-ৰ দৰে পদক্ষেপসমূহে এই দৃষ্টিভংগী সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। এইসমূহে ভেটিমূলক শিক্ষণক প্ৰাপ্তবয়স্ক শিক্ষা, আজীৱন শিক্ষা আৰু ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰস্তুত দক্ষতাৰ সৈতে সংযোগ কৰে। বহনক্ষম উন্নয়ন লক্ষ্য ৪-ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি এই প্ৰচেষ্টাসমূহে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু সমতাপূৰ্ণ উন্নয়নৰ প্ৰতি ভাৰতৰ প্ৰতিশ্ৰুতিক অধিক শক্তিশালী কৰে।

ভাৰতে বিকশিত ভাৰতৰ দিশে আগবাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত অব্যাহত ৰূপায়ণ অত্যাৱশ্যক হৈ থাকে। আঞ্চলিক আৰু লিংগভিত্তিক বৈষম্যসমূহৰ প্ৰতি অধিক মনোযোগে সাক্ষৰতাৰ সুফল যাতে সমাজৰ প্ৰতিটো শ্ৰেণীলৈ উপনীত হয় সেয়া নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰিব। এক সাক্ষৰ, দক্ষ আৰু সবলীকৃত জনসংখ্যাই অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক, উৎপাদনশীল আৰু বহনক্ষম বিকশিত ভাৰতৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি হিচাপে পৰিগণিত হ'ব পাৰে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

শিক্ষা মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2282525&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2049494&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1882765&reg=48&lang=2

https://ullas.education.gov.in/nilp/about-us

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/jul/doc20217531.pdf

https://aicte.gov.in/sites/default/files/nep2020.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1805881&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1911807&reg=48&lang=2

https://udiseplus.gov.in/#/en/page/publications

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s392049debbe566ca5782a3045cf300a3c/uploads/2025/06/202506041473712372.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s392049debbe566ca5782a3045cf300a3c/uploads/2026/07/202607131602421770.pdf\https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291330&reg=48&lang=2

https://www.dsel-education.gov.in/offerings/initiative/details/pm-e-vidya-IDOyMTMtQWa

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2120666&reg=48&lang=2

পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়

https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/reports_and_publication/cso_social_statices_division/Chapter_3_2014.pdfhttps://www.mospi.gov.in/uploads/publications_reports/publications_reports1780040415321_0624fb13-fb47-40bc-b470-7c7e9635c3ef_PLFS_2025_F_REV_29052026.pdf

নিটি আয়োগ

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2026-05/School-Education-System-in-India.pdf

পিআইবি বেকগ্ৰাউণ্ডাৰ

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150983&reg=48&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=159901&NoteId=159901&ModuleId=3&reg=3&lang=1

ইউনেস্কো

https://www.unesco.org/en/days/literacy

https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000399013

সকলোৰে বাবে সাক্ষৰতা

*****

পিআইবি গৱেষণা

RR

(तथ्य सामग्री आईडी: 151059) आगंतुक पटल : 3