जल शक्ति मंत्रालय
azadi ka amrit mahotsav

देश में पानी की कमी वाले जिले

प्रविष्टि तिथि: 18 AUG 2025 2:34PM by PIB Delhi

पानी के राज्य संबंधित विषय होने के चलते जल संसाधनों के संवर्धन, संरक्षण, मूल्यांकन और कुशल प्रबंधन की प्राथमिक जिम्मेदारी संबंधित राज्य सरकारों की होती है। हालांकि, केंद्र सरकार तकनीकी और वित्तीय सहायता के माध्यम से राज्यों के प्रयासों में पूरक का काम करती है।

केंद्रीय भूजल बोर्ड (सीजीडब्लूबी) और राज्य सरकारें भूजल रिचार्ज और निकासी के रुझानों का विश्लेषण करने के लिए 2022 से हर साल देश के डायनमिक ग्राउंड वॉटर रिसोर्सेज  का संयुक्त रूप से मूल्यांकन करती हैं। "भारत के डायनमिक ग्राउंड वॉटर रिसोर्सेज के राष्ट्रीय संकलन, 2024" की रिपोर्ट के अनुसार, जो सीजीडब्लूबी द्वारा साझा की गई है, 102 जिलों को 'अत्यधिक-शोषण वाले, 22 जिलों को क्रिटिकल' और 69 जिलों को 'सेमी क्रिटिकल' के रूप में वर्गीकृत किया गया है। 193 ओसीएस  (अत्यधिक-शोषण वाले, क्रिटिकल और सेमी क्रिटिकल) जिलों का राज्य-वार विवरण नीचे दिया गया है।

इसके अतिरिक्त, जल शक्ति मंत्रालय ने 2019 में देश के 256 जल-संकटग्रस्त जिलों में एक समयबद्ध, मिशन-मोड जल संरक्षण अभियान के रूप में जल शक्ति अभियान (जेएसए) शुरू किया। माननीय प्रधानमंत्री ने 2021 में "जल शक्ति अभियान: कैच द रेन" (जेएसए-सीटीआर) को "कैच द रेन - वेयर इट फॉल्स व्हेन इट फॉल्स"  टैगलाइन के साथ लॉन्च किया। इस अभियान को देश के सभी जिलों, ब्लॉकों और नगर पालिकाओं को कवर करने के लिए बढ़ाया गया।

हालाँकि जेएसए-सीटीआर अभियान पूरे देश में लागू किया गया है, लेकिन 2023 से इसके प्रभाव को अधिकतम करने के लिए प्रत्येक संस्करण में एक लक्षित ध्यान शामिल किया गया है। जेएसए-सीटीआर की थीम "पेयजल के लिए स्रोत स्थिरता " थी, जिसमें जल जीवन मिशन द्वारा पहचाने गए 150 विशेष फोकस जिलों को प्राथमिकता दी गई थी। जेएसए-सीटीआर 2024 अभियान, जिसकी थीम "नारी शक्ति से जल शक्ति" थी, को पूरे देश में केंद्रीय भूजल बोर्ड (सीजीडब्लूबी) द्वारा पहचाने गए 151 जिलों पर विशेष ध्यान केंद्रित करते हुए चलाया गया। जेएसए-सीटीआऱ 2025 को "जल संचय जन भागीदारी: जन जागरूकता की ओर" थीम के साथ लॉन्च किया गया था, जिसमें सीजीडब्लूबी द्वारा पहचाने गए 148 जिलों पर विशेष ध्यान केंद्रित करते हुए जमीनी स्तर पर गहरी भागीदारी, अंतर-क्षेत्रीय तालमेल और अभिनव वित्तपोषण तंत्रों पर जोर दिया गया था। जेएसए-सीटीआऱ अभियान (2025, 2024 और 2023 के लिए) के तहत केंद्रित जिलों की सूची क्रमशः नीचे संलग्न है।

पानी ' एक राज्य का विषय है और केंद्र सरकार तकनीकी और वित्तीय सहायता के माध्यम से राज्यों के प्रयासों में पूरक का काम करती है। जल संरक्षण सरकार की सबसे महत्वपूर्ण प्राथमिकताओं में से एक है।

जल शक्ति अभियान को लागू करने में राज्यों और स्थानीय निकायों को, खासकर जल-संकटग्रस्त क्षेत्रों में, जिन चुनौतियों का सामना करना पड़ता है, उनसे निपटने के लिए, भारत सरकार ने एक व्यापक, बहु-आयामी दृष्टिकोण अपनाया है। इस रणनीति के हिस्से के रूप में, केंद्रीय नोडल अधिकारियों (सीएनओ) (अपर सचिव/संयुक्त सचिव/निदेशक/उप सचिव के रैंक के) और तकनीकी अधिकारियों (टीओ)  डीओ डब्लूआर, आरडी एंड जीआर के संगठनों जैसे सीडब्लूसी, सीजीडब्लूबी, एनआईएच, सीएसएमआरएस, सीडब्लूपीआरएस आदि से बनी केंद्रीय टीमों को अभियान के दौरान केंद्रित जिलों के फील्ड विजिट के लिए भेजा जाता है। ये टीमें जिला अधिकारियों के साथ जल शक्ति अभियान पर बातचीत करती हैं और जिलों को तकनीकी सहायता प्रदान करती हैं।

इसके अलावा, सभी राज्यों/केंद्र शासित प्रदेशों द्वारा राज्य स्तर पर अभियान के कार्यान्वयन की देखरेख के लिए राज्य नोडल अधिकारियों को भी नियुक्त किया गया है। जेएसए-सीटीआर 2025-2026 अभियान के लिए 148 उच्च फोकस वाले जिलों के लिए 148 केंद्रीय नोडल अधिकारियों को नियुक्त किया गया है। 148 उच्च फोकस वाले जिलों की सूची नीचे दी गई है।

यह जानकारी जल शक्ति राज्य मंत्री श्री राज भूषण चौधरी ने आज राज्यसभा में एक प्रश्न के लिखित उत्तर में दी।

 

 

 

राज्य वार ओसीएस की संख्या (अति दोहित, क्रिटिकल एवं सेमी क्रिटिकल)’ डायनमिक ग्राउंड वॉर रिसोर्सेज ऑफ इंडिया 2024 के देशव्यापी संग्रह केआधार पर जिले

 

क्रम सं.

राज्य/केंद्र शासित प्रदेश

अति दोहन वाले क्षेत्रों की संख्या

क्रिटिकलजिलों की संख्या

सेमी-क्रिटिकल जिलों की संख्या

ओसीएस जिलों की संख्या

 

 

1

बिहार

0

0

2

2

 

2

छत्तीसगढ़

0

1

3

4

 

3

गुजरात

4

0

2

6

 

4

हरियाणा

16

1

2

19

 

5

झारखंड

0

0

1

1

 

6

कर्नाटक

5

4

5

14

 

7

केरल

0

0

2

2

 

8

मध्य प्रदेश

6

1

6

13

 

9

महाराष्ट्र

0

0

5

5

 

10

पंजाब

19

1

0

20

 

11

राजस्थान

29

0

0

29

 

12

तमिलनाडु

9

3

10

22

 

13

तेलंगाना

1

0

2

3

 

14

उत्तर प्रदेश

5

7

26

38

 

15

पश्चिम बंगाल

0

0

1

1

 

16

दादरा नगर हवेली एवं दमन और दीव

3

0

0

3

 

 

17

दिल्ली

5

4

1

10

 

18

पडुचेरी

0

0

1

1

 

 

महा योग

102

22

69

193

 

 

 

जल शक्ति अभियान: कैच द रेन -2025

क्रम सं.

राज्य

जिले का नाम

1

गुजरात

बनासकांठा

2

गुजरात

गांधीनगर

3

गुजरात

मेहसाणा

4

गुजरात

पाटन

5

हरियाणा

अंबाला

6

हरियाणा

भिवानी

7

हरियाणा

चरखी दादरी

8

हरियाणा

फरीदाबाद

9

हरियाणा

फतेहाबाद

10

हरियाणा

गुड़गांव

11

हरियाणा

जींद

12

हरियाणा

कैथल

13

हरियाणा

करनाल

14

हरियाणा

कुरुक्षेत्र

15

हरियाणा

महेंद्रगढ़

16

हरियाणा

पानीपत

17

हरियाणा

रेवाड़ी

18

हरियाणा

सिरसा

19

हरियाणा

सोनीपट

20

हरियाणा

यमुनानगर

21

कर्नाटक

बंगलुरु (ग्रामीण)

22

कर्नाटक

बंगलुरु (शहरी)

23

कर्नाटक

चिक बल्लापुर

24

कर्नाटक

चित्रदुर्गा

25

कर्नाटक

कोलार

26

मध्य प्रदेश

इंदौर

27

मध्य प्रदेश

मंदसौर

28

मध्य प्रदेश

नीमच

29

मध्य प्रदेश

रतलाम

30

मध्य प्रदेश

शाजापुर

31

मध्य प्रदेश

उज्जैन

32

पंजाब

अमृतसर

33

पंजाब

बरनाला

34

पंजाब

बठिंडा

35

पंजाब

फरीदकोट

36

पंजाब

फतेहगढ़ साहिब

37

पंजाब

फिरोजपुर

38

पंजाब

गुरदासपुर

39

पंजाब

होशियारपुरr

40

पंजाब

जालंधर

41

पंजाब

कपूरथला

42

पंजाब

लुधियाना

43

पंजाब

मलेरकोटला

44

पंजाब

मनसा

45

पंजाब

मोगा

46

पंजाब

पटियाला

47

पंजाब

मोहाली

48

पंजाब

नवाशहर

49

पंजाब

संगरूर

50

पंजाब

तरन तारन

51

राजस्थान

अजमेर

52

राजस्थान

अलवर

53

राजस्थान

बारां

54

राजस्थान

बाड़मेर

55

राजस्थान

भरतपुर

56

राजस्थान

भीलवाड़ा

57

राजस्थान

बीकानेर

58

राजस्थान

बूंदी

59

राजस्थान

चित्तौड़गढ़

60

राजस्थान

चुरू

61

राजस्थान

दौसा

62

राजस्थान

धौलपुर

63

राजस्थान

जयपुर

64

राजस्थान

जैसलमेर

65

राजस्थान

जालौर

66

राजस्थान

झालावाड़

67

राजस्थान

झुंझनू

68

राजस्थान

जोधपुर

69

राजस्थान

करौली

70

राजस्थान

कोटा

71

राजस्थान

नागौर

72

राजस्थान

पाली

73

राजस्थान

प्रतापगढ़

74

राजस्थान

राजसमंद

75

राजस्थान

सवाई माधोपुर

76

राजस्थान

सीकर

77

राजस्थान

सिरोही

78

राजस्थान

टोंक

79

राजस्थान

उदयपुर

80

तमिलनाडु

चेन्नई

81

तमिलनाडु

डिंडीगुल

82

तमिलनाडु

मायिलादुथुराई

83

तमिलनाडु

नमक्कल

84

तमिलनाडु

पेरंबुलुर

85

तमिलनाडु

सेलम

86

तमिलनाडु

तंजावुर

87

तमिलनाडु

तिरुपथुर

88

तमिलनाडु

वेल्लोर

89

तेलंगाना

हैदराबाद

90

उत्तर प्रदेश

आगरा

91

उत्तर प्रदेश

फिरोजाबाद

92

उत्तर प्रदेश

जी.बी. नगर

93

उत्तर प्रदेश

गाजियाबाद

94

उत्तर प्रदेश

शामली

95

दादरा नगर हवेली एवं दमन और दीव

दादरा नगर हवेली

96

दादरा नगर हवेली एवं दमन और दीव

दमन

97

दादरा नगर हवेली एवं दमन और दीव

दियु

98

दिल्ली

नई दिल्ली

99

दिल्ली

नार्थ

100

दिल्ली

नार्थ ईस्ट

101

दिल्ली

शाहदरा

102

दिल्ली

साउथ

103

छत्तीसगढ़

बेमतरा

104

हरियाणा

पलवल

105

कर्नाटक

चामराजनगर

106

कर्नाटक

दावणगेरे

107

कर्नाटक

रामानगरम

108

कर्नाटक

तुमकुर

109

मध्य प्रदेश

अगार

110

पंजाब

रोपड़

111

तमिलनाडु

धर्मपुरी

112

तमिलनाडु

करूर

113

तमिलनाडु

कृष्णागिरी

114

उत्तर प्रदेश

जेपी नगर (अमरोहा)

115

उत्तर प्रदेश

बागपत

116

उत्तर प्रदेश

बुलंदशहर

117

उत्तर प्रदेश

हापुड़

118

उत्तर प्रदेश

हाथरस

119

उत्तर प्रदेश

महोबा

120

उत्तर प्रदेश

सहारनपुर

121

दिल्ली

East

122

दिल्ली

साउथ ईस्ट

123

दिल्ली

साउथ वेस्ट

124

दिल्ली

वेस्ट

125

बिहार

जहानाबाद

126

झारखंड

धनबाद

127

केरल

कासरगोड

128

महाराष्ट्र

अहमदनगर

129

यूटी-पुडुचेरी

पुडुचेरी रीजन

130

पश्चिम बंगाल

नादिया

131

अंडमान एवं निकोबार द्वीप समूह

नार्थ एंड मिडिल अंडमान

132

आंध्र प्रदेश

गुंटूर

133

अरुणाचल प्रदेश

पापुम परे (ईटानगर)

134

असम

कामरूप

135

चंडीगढ़

चंडीगढ़

136

गोवा

गोवा नार्थ

137

हिमाचल प्रदेश

ऊना

138

जम्मू एवं कश्मीर

श्रीनगर

139

लद्दाख

कारगिल

140

लक्षद्वीप

कवरत्ती

141

मणिपुर

इंफाल वेस्ट

142

मेघालय

साउथ गारो हिल्स

143

मिजोरम

आइजोल

144

नगालैंड

दीमापुर

145

ओडिशा

देवगढ़

146

सिक्किम

सोरेंग

147

क्षिपुरा

वेस्ट त्रिपुरा

148

उत्तराखंड

हरिद्वार

 

 

जल शक्ति अभियान: कैच द रेन -2024

क्रम सं.

राज्य/यूटी का नाम

जिले का नाम

1

अंडमान एवं निकोबार

एन एंड एम अंडमान

2

आंध्र प्रदेश

पालनाडू

3

आंध्र प्रदेश

एसपीएस नेल्लोर

4

आंध्र प्रदेश

कुरनूल

5

आंध्र प्रदेश

वेस्ट गोदावरी

6

आंध्र प्रदेश

एनटीआर

7

आंध्र प्रदेश

अनंथपुरम

8

आंध्र प्रदेश

प्रकासम

9

अरुणाचल प्रदेश

तिरप

10

असम

उदलगुरी

11

असम

हैलाकंडी

12

असम

धुबरी

13

असम

बक्सा

14

बिहार

बेगुसराय

15

बिहार

कैमूर

16

चंडीगढ़

चंडीगढ़

17

छत्तीसगढ़

बस्तर

18

छत्तीसगढ़

बेमतरा

19

छत्तीसगढ़

धमतरी

20

दादरा नगर हवेली एवं दमन और दीव

दियु

21

दिल्ली

नार्थ ईस्ट

22

दिल्ली

शाहदरा

23

दिल्ली

नई दिल्ली

24

दिल्ली

वेस्ट दिल्ली

25

गोवा

साउथ गोवा

26

गुजरात

वड़ोदरा

27

गुजरात

नर्मदा

28

गुजरात

देवभूमि द्वारका

29

गुजरात

बनासकांठा

30

गुजरात

मेहसाणा

31

गुजरात

पाटन

32

हरियाणा

जींद

33

हरियाणा

फतेहाबाद

34

हरियाणा

सिरसा

35

हरियाणा

कुरुक्षेत्र

36

हरियाणा

पानीपत

37

हरियाणा

महेंद्रगढ़

38

हरियाणा

रेवाड़ी

39

हरियाणा

कैथल

40

हरियाणा

गुड़गांव

41

हरियाणा

फरीदाबाद

42

हिमाचल प्रदेश

ऊना

43

हिमाचल प्रदेश

सोलन

44

जम्मू एवं कश्मीर

जम्मू

45

झारखंड

जामताड़ा

46

झारखंड

लोहारदग्गा

47

झारखंड

पलामू

48

झारखंड

देवघर

49

झारखंड

कोडरमा

50

कर्नाटक

बेलगावी

51

कर्नाटक

हासन

52

कर्नाटक

बीजापुर

53

कर्नाटक

चिक्कमगलुरु

54

कर्नाटक

गुलबर्गा

55

कर्नाटक

चिक्कबलापुर

56

कर्नाटक

बीदर

57

कर्नाटक

धारवाड़

58

कर्नाटक

चित्रदुर्गा

59

कर्नाटक

हावेरी

60

केरल

वॉयनाड

61

केरल

कासरगोड़

62

केरल

मल्लापुरम

63

लद्दाख

कारगिल

64

लक्षद्वीप

लक्षद्वीप (अगत्ती एवं कवरत्ती)

65

मध्य प्रदेश

छतरपुर

66

मध्य प्रदेश

सीधी

67

मध्य प्रदेश

शिवपुरी

68

मध्य प्रदेश

नीमच

69

मध्य प्रदेश

गुना

70

मध्य प्रदेश

विदिशा

71

मध्य प्रदेश

राजगढ़

72

मध्य प्रदेश

अशोक नगर

73

मध्य प्रदेश

शिवपुर

74

मध्य प्रदेश

अगार मालवा

75

महाराष्ट्र

वर्धा

76

महाराष्ट्र

नाशिक

77

महाराष्ट्र

बीड

78

महाराष्ट्र

जालना

79

महाराष्ट्र

सोलापुर

80

महाराष्ट्र

ओस्मानाबाद

81

महाराष्ट्र

धुले

82

मणिपुर

इंफाल

83

मेघालय

ईस्ट खासी हिल्स

84

मिजोरम

आइजोल

85

नगालैंड

दिमापुई

86

ओडिशा

बोलंगीर

87

ओडिशा

ढेकानाल

88

ओडिशा

रायागढ़ाa

89

ओडिशा

नुआपाडा

90

पुडुचेरी

पुडुचेरी

91

पंजाब

बठिंडा

92

पंजाब

जालंधर

93

पंजाब

लुधियाना

94

पंजाब

पटियाला

95

पंजाब

अमृतसर

96

पंजाब

संगरूर

97

पंजाब

मोगा

98

पंजाब

बरनाला

99

पंजाब

मनसा

100

पंजाब

होशियारपुर

101

राजस्थान

जयपुर

102

राजस्थान

जैसलमेर

103

राजस्थान

बाड़मेर

104

राजस्थान

चुरु

105

राजस्थान

बीकानेर

106

राजस्थान

सीकर

107

राजस्थान

अलवर

108

राजस्थान

करौली

109

राजस्थान

दौसा

110

राजस्थान

जोधपुर

111

सिक्किम

गंगटोक

112

तमिलनाडु

कोयंबटूर

113

तमिलनाडु

वेल्लोर

114

तमिलनाडु

तिरुपथुर

115

तमिलनाडु

मयालुदुथुरई

116

तमिलनाडु

सेलम

117

तमिलनाडु

चेन्नई

118

तमिलनाडु

नमक्कल

119

तमिलनाडु

डिंडीगुल

120

तमिलनाडु

पेरंबलुर

121

तमिलनाडु

तंजावुर

122

तेलंगाना

नालगोंडा

123

तेलंगाना

यादाद्रि भावनगरी

124

तेलंगाना

हैदराबाद

125

तेलंगाना

भद्राद्री कोठागुदम

126

तेलंगाना

आदिलाबाद

127

तेलंगाना

निर्मल

128

तेलंगाना

                कामारेड्डी

129

तेलंगाना

वानापर्थी

130

तेलंगाना

कोमरमभीम आसिफाबाद

131

तेलंगाना

जोगुलंबा गडवाल

132

त्रिपुरा

साउथ त्रिपुरा

133

त्रिपुरा

नार्थ त्रिपुरा

134

त्रिपुरा

उनाकोटि

135

त्रिपुरा

धलाई

136

उत्तर प्रदेश

प्रयागराज

137

उत्तर प्रदेश

लखनऊ

138

उत्तर प्रदेश

सोनभद्रा

139

उत्तर प्रदेश

आगरा

140

उत्तर प्रदेश

मुज्जफरनगर

141

उत्तर प्रदेश

चित्रकूट

142

उत्तर प्रदेश

वाराणसी

143

उत्तर प्रदेश

ज्योतिबा फुले नगर

144

उत्तर प्रदेश

गौतमबुद्ध नगर

145

उत्तर प्रदेश

गाजियाबाद

146

उत्तराखंड

उधमसिंह नगर

147

उत्तराखंड

हरिद्वार

148

उत्तराखंड

चंपावत

149

पश्चिम बंगाल

झाड़ग्राम

150

पश्चिम बंगाल

दक्षिण दिमाजपुर

151

पश्चिम बंगाल

माल्दा

 

जल शक्ति अभियान: कैच द रेन -2023

क्रम सं.

राज्य

जिला

1

अंडमान एवं निकोबार द्वीपसमूह

एन एंड एम अंडमान

2

आंध्र प्रदेश

श्री सत्य साईं

3

आंध्र प्रदेश

चित्तूर

4

आंध्र प्रदेश

अन्नामय्या

5

आंध्र प्रदेश

प्रकासम

6

आंध्र प्रदेश

वाई एसआर कडप्पा

7

अरुणाचल प्रदेश

पापुम पारे

8

अरुणाचल प्रदेश

ईस्ट सियांग

9

अरुणाचल प्रदेश

लोहित

10

अरुणाचल प्रदेश

लोअर दिबांग वैली

11

अरुणाचल प्रदेश

लांगडिंग

12

असम

दीमा हसाओ

13

असम

दरांग

14

असम

कामरूप

15

असम

धुबरी

16

असम

बारपेटा

17

बिहार

गया

18

बिहार

नेवादा

19

बिहार

कैमूर

20

बिहार

रोहतास

21

बिहार

औरंगाबाद

22

छत्तीसगढ़

बेमतरा

23

छत्तीसगढ़

दुर्ग

24

छत्तीसगढ़

रायगढ़

25

छत्तीसगढ़

धमतरी

26

छत्तीसगढ़

कोरबा

27

दादरा नगर हवेली एवं दमन और दीव

दादरा एवं नगर हवेली

28

गोवा

नार्थ गोवा

29

गोवा

साउथ गोवा

30

गुजरात

माही सागर

31

गुजरात

सरेंद्र नगर

32

गुजरात

पाटन

33

गुजरात

बनासकांठा

34

गुजरात

पंच महल

35

हरियाणा

कुरुक्षेत्र

36

हरियाणा

भिवानी

37

हरियाणा

पलवल

38

हरियाणा

हिसार

39

हरियाणा

पंचकूला

40

हिमाचल प्रदेश

शिमला

41

हिमाचल प्रदेश

कांगड़ा

42

हिमाचल प्रदेश

सोलन

43

हिमाचल प्रदेश

मंडी

44

हिमाचल प्रदेश

सिरमौर

45

जम्मू एवं कश्मीर

गांदरबल

46

जम्मू एवं कश्मीर

डोडा

47

जम्मू एवं कश्मीर

जम्मू

48

जम्मू एवं कश्मीर

रामबन

49

जम्मू एवं कश्मीर

बांदीपोरा

50

झारखंड

धनबाद

51

झारखंड

कोडरमा

52

झारखंड

रामगढ़

53

झारखंड

देवघर

54

झारखंड

रांची

55

कर्नाटक

चित्रदुर्गा

56

कर्नाटक

चिक्काबल्लापुरा

57

कर्नाटक

तुमकुर

58

कर्नाटक

विजयपुरा

59

कर्नाटक

बंगलुरु ग्रामीण

60

केरल

कोसरगोड़

61

केरल

मल्लापुरम

62

केरल

तिरुअनंतपुरम

63

केरल

कोजीकोड़

64

केरल

थ्रिसूर

65

लद्दाख

कारगिल

66

लद्दाख

लेह

67

मध्य प्रदेश

टीकमगढ़

68

मध्य प्रदेश

छतरपुर

69

मध्य प्रदेश

सागर

70

मध्य प्रदेश

सिवनी

71

मध्य प्रदेश

शाजापुर

72

महाराष्ट्र

पुने

73

महाराष्ट्र

रायगढ़

74

महाराष्ट्र

नाशिक

75

महाराष्ट्र

रत्नागिरि

76

महाराष्ट्र

ठाणे

77

मणिपुर

चांदेल

78

मणिपुर

चूड़ाचांदपुर

79

मणिपुर

इंफाल ईस्ट

80

मणिपुर

इंफाल वेस्ट

81

मणिपुर

विष्णुपुर

82

मेघालय

रिव्होई

83

मेघालय

साउथ वेस्ट गारो हिल्स

84

मेघालय

वेस्ट गारो हिल्स

85

मेघालय

ईस्ट गारो हिल्स

86

मेघालय

वेस्ट जैयंतिया हिल्स

87

मिजोरम

लुंगलेई

88

मिजोरम

आइजोल

89

मिजोरम

सेरचिप

90

मिजोरम

सैय्हा

91

मिजोरम

लॉनग्टेलाई

92

नगालैंड

लांगलेंग

93

नगालैंड

कोहिमा

94

नगालैंड

त्येनसांग

95

नगालैंड

जुनेहबोटो

96

नगालैंड

किफिरे

97

ओडिशा

सुंदरगढ़

98

ओडिशा

झारसुगुडा

99

ओडिशा

बरगढ़

100

ओडिशा

अंगुल

101

ओडिशा

गजापति

102

पुडुचेरी

पुडुचेरी

103

पुडुचेरी

कराईकल

104

पंजाब

जालंधर

105

पंजाब

कपूरथला

106

पंजाब

मलेरकोटला

107

पंजाब

मोगा

108

पंजाब

संगरूर

109

पंजाब

बरनाला

110

राजस्थान

जैसलमेर

111

राजस्थान

बाड़मेर

112

राजस्थान

जोधपुर

113

राजस्थान

पाली

114

राजस्थान

राजसमंद

115

राजस्थान

जयपुर

116

सिक्किम

नामची

117

सिक्किम

गंगटोक

118

सिक्किम

सोरेंग

119

सिक्किम

ग्यालशिंग

120

सिक्किम

पाक्योंग

121

तमिलनाडु

रामनाथपुरम

122

तमिलनाडु

विरुद्धनगर

123

तमिलनाडु

पुड्डुकोट्टी

124

तमिलनाडु

धर्मपुरी

125

तमिलनाडु

कुड्डालोर

126

तेलंगाना

जनगांव

127

तेलंगाना

                                                             सिद्दिपेट

128

तेलंगाना

मेहबूबनगर

129

तेलंगाना

रजन्ना सिरिसिल्ला

130

तेलंगाना

रंगारेड्डी

131

त्रिपुरा

धलाई

132

त्रिपुरा

नार्थ त्रिपुरा

133

त्रिपुरा

खोवई

134

त्रिपुरा

ऊनाकोटि

135

त्रिपुरा

सेपाहीजाला

136

उत्तर प्रदेश

महोबा

137

उत्तर प्रदेश

चित्रकूट

138

उत्तर प्रदेश

बांदा

139

उत्तर प्रदेश

झांसी

140

उत्तर प्रदेश

सोनभद्र

141

उत्तराखंड

देहरादून

142

उत्तराखंड

पौड़ी गढ़वाल

143

उत्तराखंड

नैनीताल

144

उत्तराखंड

अलमोड़ा

145

उत्तराखंड

पिथौरागढ़

146

पश्चिम बंगाल

झाड़ग्राम

147

पश्चिम बंगाल

पुरुलिया

148

पश्चिम बंगाल

पश्चिम मेदिनीपुर

149

पश्चिम बंगाल

पश्चिम वर्दवान

150

पश्चिम बंगाल

बांकुड़ा

******

पीके/केसी/एसके


(रिलीज़ आईडी: 2157766) आगंतुक पटल : 53
इस विज्ञप्ति को इन भाषाओं में पढ़ें: English , Urdu , Bengali