ભારતના ખેતરોએ કૃષિ વિકાસને ટકાવી રાખ્યો છે, પરંતુ લાંબા ગાળાની ઉત્પાદકતા તંદુરસ્ત જમીન અને સ્થિતિસ્થાપક નિવસનતંત્રો પર આધારિત છે. પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી જમીનની જીવંતતાને પુનર્જીવિત કરવા, જૈવવિવિધતામાં સુધારો કરવા અને આબોહવાના દબાણ સામે સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે. દેશભરમાં, ખેડૂતો કુદરતી ખેતી, એગ્રોફોરેસ્ટ્રી, સૂક્ષ્મ-સિંચાઈ, સંકલિત ખેતી પ્રણાલીઓ અને વૈજ્ઞાનિક જમીન વ્યવસ્થાપન જેવા અગ્રણી અભ્યાસો અપનાવી રહ્યા છે. સરકારી સહાયે આ પરિવર્તનને ઝડપી બનાવ્યું છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, કુદરતી ખેતીના ક્લસ્ટરોએ 8.80 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લીધો હતો અને 18.19 લાખ ખેડૂતોને નોંધ્યા હતા. મે 2026 સુધીમાં ‘પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ’ હેઠળ લગભગ 109 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર લાવવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત, શરૂઆતથી લઈને માર્ચ 2026 સુધીમાં 25.89 કરોડ સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે. આ પ્રયાસો ભારતીય કૃષિ માટે વધુ ઉત્પાદક, સંસાધન-કાર્યક્ષમ અને પર્યાવરણ પ્રત્યે જવાબદાર ભવિષ્યનું નિર્માણ કરવામાં મદદ કરી રહ્યા છે.

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતીની અનિવાર્યતા

ભારતના કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોએ મજબૂત અને સતત પ્રગતિ દર્શાવી છે. FY16-FY25 દરમિયાન, આ ક્ષેત્રે 4.45 ટકાનો દાયકાનો ગ્રોથ નોંધાવ્યો હતો, જે અગાઉના દાયકાઓમાં સૌથી વધુ છે. આ સિદ્ધિ ક્ષેત્રની સ્થિતિસ્થાપકતા અને દેશભરના ખેડૂતોના સતત પ્રયાસોને દર્શાવે છે. તેમ છતાં, આ ગતિને જાળવી રાખવા માટે લાંબા ગાળાની કૃષિ ઉત્પાદકતાને ટેકો આપતા પર્યાવરણીય પાયાને મજબૂત કરવાની જરૂર છે.

દરેક ઋતુમાં, ખેડૂતો નવી આશા અને જવાબદારી સાથે એ જ ખેતરોમાં ખેતી કરવા પાછા ફરે છે. વર્ષોથી ચાલી રહેલી સઘન ખેતી, વધુ પડતા રસાયણોનો ઉપયોગ અને કમોસમી વરસાદને કારણે ઘણા વિસ્તારોમાં જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી ગઈ છે અને નબળી પડી ગઈ છે. જે ઉપજ એક સમયે સરળતાથી ઉપલબ્ધ હતી તેને હવે વધુ ઇનપુટ્સ (જેમ કે ખાતર, બીજ અને પાણી)ની જરૂર પડે છે; હીટવેવ્સ, દુષ્કાળ અથવા વધુ વરસાદ મહિનાઓની મહેનતને નિરર્થક બનાવી શકે છે. લાખો નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે, બગડતી માટીની તંદુરસ્તી ઘણીવાર ઊંચા ખર્ચ અને અનિશ્ચિત ઉપજનો અર્થ થાય છે. પરિણામે, લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું એક ગંભીર ચિંતા બની ગઈ છે.

આ તે જગ્યા છે જ્યાં પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી તેની સુસંગતતા શોધે છે. જમીનની જીવંતતા પુનઃસ્થાપિત કરીને, નિવસનતંત્રના કાર્યોને મજબૂત કરીને અને આબોહવાની વિવિધતા સામે સ્થિતિસ્થાપકતામાં સુધારો કરીને, તે જમીન અને ઉત્પાદકતા બંનેના પડકારોને સંબોધિત કરે છે. વધુ મહત્વની વાત એ છે કે, તે દીર્ઘકાલીન પર્યાવરણીય સંતુલન અને ખેતરની સમૃદ્ધિને ટેકો આપતાં ભારતની કૃષિના પાયાને પુનર્જીવિત કરવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે.

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી અભિગમને સમજવો

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી એ એક સર્વાંગી ખેતી અભિગમ છે જે જમીનના સ્વાસ્થ્યને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને જૈવવિવિધતાને વધારવા પર કેન્દ્રિત છે. તે જ સમયે, તે ખેતી પ્રણાલીઓમાં લાંબા ગાળાની ઉત્પાદકતા અને સ્થિતિસ્થાપકતા સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તંદુરસ્ત જમીન ઉચ્ચ ખોરાક અને પોષક ઉત્પાદનને ટેકો આપે છે, વધુ કાર્બનનો સંગ્રહ કરે છે અને જૈવવિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. ટકાઉ ખેતીથી વિપરીત, જેનો મુખ્યત્વે હાલની પરિસ્થિતિઓને જાળવી રાખવાનો ઉદ્દેશ્ય છે, પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી તેને સુધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે જમીનના સ્વાસ્થ્યનું સક્રિયપણે પુનર્નિર્માણ કરીને, જૈવવિવિધતામાં વધારો કરીને અને નિવસનતંત્રની સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરીને એક ડગલું આગળ વધે છે.

તે આ સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે:

• જમીનનું વિક્ષેપ ઘટાડવું
• બારમાસી પાકોના જીવંત મૂળનું જતન કરવું
• જમીનનું આવરણ જાળવવું
• પશુપાલનનો સમાવેશ કરવો
• રાસાયણિક ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો
• જૈવવિવિધતામાં વધારો

ટૂંકમાં, પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી કૃષિના કુદરતી આધારને પુનઃસ્થાપિત કરીને ભવિષ્યની ખેતી માટે વ્યવહારુ અને સ્વપ્નદ્રષ્ટા માર્ગ પ્રદાન કરે છે.

પુનર્જીવિત પદ્ધતિઓ દ્વારા કૃષિ સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવી

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી ભારતમાં અપનાવવામાં આવતી વિવિધ પ્રકારની ખેતી પદ્ધતિઓમાંથી પ્રેરણા લે છે. જ્યારે પુનર્જીવિત અભિગમનું ક્ષેત્ર ઘણું વ્યાપક છે, કેટલીક અગ્રણી પદ્ધતિઓને મોટાભાગે નીચેની શ્રેણીઓમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે:

પાણી અને સંસાધન કાર્યક્ષમતા

ડ્રિપર્સ, સ્પ્રિંકલર્સ અને ફોગર્સ જેવી સૂક્ષ્મ-સિંચાઈ પ્રણાલીઓ છોડના મૂળ સુધી સીધું પાણી પહોંચાડે છે. આ પાણીનો બગાડ ઘટાડે છે અને પાણીના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે. ખેતર-સ્તરના પાણીના વ્યવસ્થાપનને શ્રેષ્ઠ બનાવીને, આ પ્રણાલીઓ પાકની ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે અને દુષ્કાળ તથા પાણીના તણાવ સામે સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવે છે. પરિણામે, ખેતી પ્રણાલીઓ વધુ આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક અને આર્થિક રીતે સક્ષમ બને છે.

ફાર્મ મિકેનાઇઝેશનમાં વિવિધ ખેતી કામગીરીને સુવ્યવસ્થિત અને સ્વચાલિત કરવા માટે કૃષિ મશીનરી અને સાધનોનો ઉપયોગ સામેલ છે. તે પાણી, બળતણ અને ખાતર જેવા મુખ્ય સાધનોના ઉપયોગને શ્રેષ્ઠ બનાવવામાં મદદ કરે છે, બગાડ ઘટાડે છે અને કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડે છે. સમયસર અને ચોક્કસ ખેતી કામગીરીને સક્ષમ કરીને, મિકેનાઇઝેશન સંસાધન વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરે છે, ઉત્પાદકતા વધારે છે અને ખેતીની પર્યાવરણીય અસરોને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

માટી અને પોષક તત્વોનું સંચાલન

નાઇટ્રોજન ખાતર વ્યવસ્થાપન પાકની ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરતી વખતે નાઇટ્રસ ઓક્સાઇડ ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે. તે યોગ્ય ખાતર પસંદ કરવા અને તેનો ઉપયોગ કરવાના સમય અને માત્રાને શ્રેષ્ઠ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. અન્ય પદ્ધતિઓમાં સુપરગ્રેન્યુલર યુરિયાનું ઊંડું પ્લેસમેન્ટ અને નાઇટ્રોજનની સ્થિતિના સચોટ આંકડા માટે લીફ કલર ચાર્ટનો ઉપયોગ સામેલ છે. આ અભિગમ સાયનોબેક્ટેરિયા અને કઠોળના આંતરપાક જેવા જૈવિક સાધનોને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. એકંદરે, આ ઉપાયો નાઇટ્રોજનના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે અને પર્યાવરણીય નુકસાનને ઘટાડે છે.

કુદરતી ખેતી એ ભારતની પરંપરાગત જ્ઞાન પ્રણાલીઓમાં નિહિત રસાયણ મુક્ત કૃષિ અભિગમ છે. આ પ્રણાલી દેશી પશુધનના ઉપયોગથી તૈયાર કરાયેલા બીજામૃત, જીવામૃત, ઘનજીવામૃત, નીમાસ્ત્ર અને દશપર્ણી જેવા ખેતરના જ જૈવિક સાધનો પર આધાર રાખે છે. તે પરંપરાગત બિયારણની જાતોના ઉપયોગ અને ખેતરની સરહદો પર વૃક્ષોના સંકલનને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. જીવાત વ્યવસ્થાપન સ્થાનિક રીતે તૈયાર કરાયેલા, ખેતર આધારિત વનસ્પતિ ફોર્મ્યુલેશન દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે. ખેડૂતોને જમીનની ફળદ્રુપતા અને પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવા માટે સતત કવર ક્રોપિંગ, મલ્ટી-ક્રોપિંગ, મલ્ચિંગ અને જમીનને ન્યૂનતમ ખેડવાની પદ્ધતિ અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. વિવિધ પાક પ્રણાલીઓ સાથે પશુધનનું સંકલન જમીનના સ્વાસ્થ્યને સુધારવામાં, નિવસનતંત્રોને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં અને ખેડૂતો માટે ઇનપુટ ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

સોઈલ હેલ્થ મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિઓ જેવી કે ગ્રીન મેન્યુરિંગ, કવર ક્રોપિંગ અને મલ્ચિંગ પુનઃપ્રાપ્ય ખેતીમાં મહત્વપૂર્ણ ભમિકા ભજવે છે. ગ્રીન મેન્યુરિંગમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો અને પોષક તત્વો ઉમેરવા માટે જમીનમાં ચોક્કસ પાકો ઉગાડવા અને તેને ભેળવવાનો સમાવેશ થાય છે. તે જમીનની ફળદ્રુપતા, માળખું અને કાર્બન સીક્વેસ્ટ્રેશનમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરે છે. કવર ક્રોપિંગ એ મુખ્યત્વે લણણી માટે નહીં પરંતુ જમીનને ઢાંકવા માટે પાક ઉગાડવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. તે ધોવાણ સામે રક્ષણ આપે છે, જમીનનો ઓર્ગેનિક કાર્બન જાળવી રાખે છે અને પોષક ચક્રને સપોર્ટ કરે છે. મલ્ચિંગમાં જમીનની સપાટીને પાંદડા, ઘાસ વગેરે જેવા સેન્દ્રિય અવશેષોથી ઢાંકવાનો સમાવેશ થાય છે. તે ભેજ જાળવવામાં અને જમીનના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. મલ્ચિંગ નીંદણને પણ દબાવે છે, ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવાણુઓની પ્રવૃત્તિને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પાકની ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરે છે.

સંકલિત અને આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક ખેતી પ્રણાલીઓ

ઇન્ટિગ્રેટેડ ફાર્મિંગ સિસ્ટમ્સ (IFS) એ એક સર્વાંગી કૃષિ અભિગમ છે જે એકથી વધુ કૃષિ સાહસોને એક જ પ્રણાલીમાં જોડે છે. તે પાક, પશુધન, મત્સ્યઉછેર અને બાગાયત, એગ્રોફોરેસ્ટ્રી અને મધમાખી ઉછેર જેવી સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓને સાંકળે છે. આ અભિગમ આંતરપાક, પાકની ફેરબદલી, મલ્ટી-ક્રોપિંગ અને મિશ્ર ખેતી જેવી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે જે સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ કરે છે. આ પાક નિષ્ફળ જવાનું જોખમ પણ ઘટાડે છે, આજીવિકાની તકોમાં વૈવિધ્ય લાવે છે અને પૂર અને દુષ્કાળ જેવા આબોહવાના આત્યંતિક પરિબળો સામે સ્થિતિસ્થાપકતા વધારે છે.

એગ્રોફોરેસ્ટ્રી વધુ ટકાઉ અને નફાકારક ખેતી પ્રણાલી બનાવવા માટે ફળ અને વાવેતર પાકો સાથે બારમાસી વૃક્ષ પ્રણાલીઓને સાંકળે છે. તે ખેડૂતોને વધારાની આવક મેળવવામાં મદદ કરે છે જ્યારે જમીનનો ભેજ સુધારે છે, સ્થાનિક તાપમાનનું નિયમન કરે છે અને વધુ કાર્બનનો સંગ્રહ કરે છે.

વરસાદ આધારિત વિસ્તારોમાં, એગ્રોફોરેસ્ટ્રી ક્ષીણ થઈ ગયેલી જમીનને પુનર્જીવિત કરવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. આ પ્રણાલીઓ અણધારી વરસાદની અસરોને હળવી કરવામાં, કૃષિ સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવામાં અને સમય જતાં ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

ક્લાઇમેટ-રિઝિલિયન્ટ એગ્રીકલ્ચર (CRA) બદલાતી આબોહવા સામે કૃષિ પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવા માટેની વ્યૂહરચનાઓ અને ટેકનોલોજીનો વ્યાપક સમાવેશ કરે છે. તેના મુખ્ય ઘટકોમાં સામેલ છે:

• પોષક તત્વો અને ખાતરોનો સંતુલિત ઉપયોગ 
• અસરકારક જીવાત વ્યવસ્થાપન
• પાણીનો કાર્યક્ષમ અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ
• ખેતરના સ્તરે જમીનના ભેજનું રક્ષણ
• અને યોગ્ય જમીન તૈયારી પદ્ધતિઓ જે જમીનના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરે છે અને પાકની કામગીરી વધારે છે.

આ ઉપરાંત, CRAs નવીન પ્રથાઓ જેમ કે પાણી વહેંચણી જૂથો, બીજ અને ખોરાકની વ્યવસ્થા, સમુદાય નર્સરીઓ અને સામૂહિક માર્કેટિંગનો સમાવેશ કરે છે. એકસાથે, આ પ્રથાઓ અને નવીનતાઓ ખેતી પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવે છે, જે તેમને હવામાન-સંબંધિત પડકારો અને આંચકાઓ માટે વધુ સારી રીતે સ્થિતિસ્થાપક બનાવે છે.

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતીના બહુવિધ લાભો 

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી પર્યાવરણીય, આર્થિક અને સામાજિક લાભોની વ્યાપક શ્રેણી પૂરી પાડે છે, જે તંદુરસ્ત નિવસનતંત્રો અને સ્થિતિસ્થાપક ખેતી બંનેને ટેકો આપે છે.

પર્યાવરણીય પરિણામો

• માટી પુનઃસ્થાપન: પુનર્જીવિત પદ્ધતિઓ જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થોનું પુનઃનિર્માણ કરે છે, માટીનું માળખું સુધારે છે અને લાંબા ગાળાની જમીનની ફળદ્રુપતામાં વધારો કરે છે, ટકાઉ કૃષિ ઉત્પાદકતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
• જૈવવિવિધતામાં વધારો: પુનર્જીવિત પદ્ધતિઓ પરાગ રજકો, ફાયદાકારક જંતુઓ અને માટીના સુક્ષ્મસજીવો સહિત વિવિધ પ્રજાતિઓ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ બનાવે છે. આ એકંદર ઇકોસિસ્ટમ સંતુલનને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરે છે.
• આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડવું: આ પ્રણાલીઓ તેમના ઉત્સર્જન કરતાં વધુ કાર્બન શોષી લે છે અને સંગ્રહ કરે છે, જે કૃષિ ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
• પાણી કાર્યક્ષમતા: સ્વસ્થ જમીન પાણી-ધારણ ક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને વહેણ ઘટાડે છે. આ માટીના ધોવાણ અને નદીઓ અને તળાવોમાં કાંપ અને પ્રદૂષકોના પ્રવાહને મર્યાદિત કરી શકે છે, જે જળ સંસ્થાઓને સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરે છે.

આર્થિક અને સામાજિક પરિણામો

• નફાકારકતા: સ્વસ્થ જમીન કૃત્રિમ ખાતરો, જંતુનાશકો અને સિંચાઈ પર નિર્ભરતા ઘટાડે છે. આ ઇનપુટ ખર્ચ ઘટાડે છે, ઉપજ સ્થિર કરે છે અને ખેડૂતોની ચોખ્ખી આવકમાં વધારો કરે છે.
• રોજગાર સર્જન: પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી ખેતી, સલાહ સેવાઓ, ટેકનોલોજી અને ઇકોલોજીકલ વ્યવસ્થાપનમાં નવી આજીવિકાની તકો બનાવે છે.
• વધુ સ્થિતિસ્થાપકતા: પુનર્જીવિત પદ્ધતિઓ અપનાવતા ખેતરો આબોહવાની પરિવર્તનશીલતા અને બજારના વધઘટનો વધુ સારી રીતે સામનો કરવા સક્ષમ હોય છે.

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી દ્વારા ટકાઉ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી SDG 13 (આબોહવા કાર્યવાહી) સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે. લક્ષ્ય 13.1 આબોહવા-સંબંધિત જોખમો અને કુદરતી આફતો માટે સ્થિતિસ્થાપકતા અને અનુકૂલનક્ષમતાને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. કારણ કે પુનર્જીવિત પદ્ધતિઓ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, તેઓ ખેતી સ્તરે આબોહવા-સંબંધિત જોખમોને ઘટાડવામાં ફાળો આપે છે. પરિણામે, તેઓ ખેતી-સ્તરની આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવામાં અને વધતા આબોહવા પરિવર્તન માટે અનુકૂલનક્ષમતાને મજબૂત કરવામાં મદદ કરે છે.

વિશિષ્ટ પગલાં દ્વારા પુનઃપ્રાપ્ય ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવું

સરકાર પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણી યોજનાઓ અમલમાં મૂકી રહી છે. કેટલીક મુખ્ય પહેલોમાં કુદરતી અને કાર્બનિક ખેતી, કૃષિ વનીકરણ, સૂક્ષ્મ સિંચાઈ, સંકલિત ખેતી પ્રણાલીઓ અને વૈજ્ઞાનિક માટી આરોગ્ય વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે.

નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ

2024માં શરૂ કરાયેલ નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ (NMNF), ખેડૂતોને ક્રમશઃ કુદરતી ખેતી તરફ વળવા માટે મદદ કરવા એક અનુકૂળ સપોર્ટ નિવસનતંત્ર બનાવે છે. આ યોજના બે વર્ષ માટે પ્રતિ એકર પ્રતિ વર્ષ ₹4,000નું આઉટપુટ-આધારિત પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે, જે ખેડૂત દીઠ એક એકર સુધી આવરી લે છે. ખેડૂતોને જીવામૃત અને બીજામૃત જેવા જૈવ-સાધનોની સરળ પહોંચમાં સપોર્ટ કરવા માટે, મિશન 10,000 જરૂરિયાત-આધારિત બાયો-ઇનપુટ રિસોર્સ સેન્ટર્સ પ્રદાન કરે છે. તે કુદરતી ખેતીના ક્લસ્ટરોની રચનાની પણ પરિકલ્પના કરે છે. ખેડૂતોને કુદરતી ખેતી પદ્ધતિઓમાં માર્ગદર્શન આપવા માટે દરેક ક્લસ્ટરને બે કમ્યુનિટી રિસોર્સ પર્સન (CRPs) દ્વારા સપોર્ટ કરવામાં આવે છે.

05 માર્ચ 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં 18,786 ક્લસ્ટરોની રચના કરવામાં આવી છે. આ ક્લસ્ટરો 8.80 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લે છે, અને કુદરતી ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 18.19 લાખ ખેડૂતો નોંધાયા છે. વધુમાં, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs)/ કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ (AUs)/ સ્થાનિક કુદરતી ખેતી સંસ્થાઓ ખાતે 33,676 CRPs ને તાલીમ આપવામાં આવી છે.

પરંપરાગત કૃષિ વિકાસ યોજના

2015માં શરૂ કરાયેલી પરંપરાગત કૃષિ વિકાસ યોજના (PKVY), ભારતના સજીવ ખેતી પહેલના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવી છે. તે ખેડૂતોને પર્યાવરણ-અનુકૂળ પદ્ધતિઓ અપનાવવા, ઓર્ગેનિક પ્રમાણપત્ર મેળવવા અને ટકાઉ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહિત કરતી બજારો સુધી પહોંચવા માટે એક સંગઠિત માળખું પૂરું પાડે છે. આ યોજના હેઠળ, સજીવ ખેતી અપનાવતા ખેડૂતોને ત્રણ વર્ષમાં પ્રતિ હેક્ટર ₹31,500 સાથે સપોર્ટ કરવામાં આવે છે.

31 ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં, તેની શરૂઆતથી PKVY હેઠળ કુલ 16.90 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લેવામાં આવ્યો છે.

પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ

પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ (PDMC) દેશભરમાં 2015-16 થી અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. તે સૂક્ષ્મ-સિંચાઈ પ્રણાલીઓ, ખાસ કરીને ડ્રિપ અને સ્પ્રિંકલર સિંચાઈ દ્વારા ખેતર-સ્તરના પાણીના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવામાં મદદ કરે છે. ડ્રિપ સિંચાઈ પાઈપો અને એમિટર્સ દ્વારા સીધું છોડના મૂળ સુધી પાણી પહોંચાડે છે, જે પાણીનો બગાડ ઘટાડે છે. સ્પ્રિંકલર સિંચાઈ પાઈપો અને નોઝલ દ્વારા ખેતરમાં પાણીનો છંટકાવ કરે છે, જે એકસરખું કવરેજ સુનિશ્ચિત કરે છે.

PDMC હેઠળ, સરકાર આ સિસ્ટમો સ્થાપિત કરવા માટે નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને 55% અને અન્ય ખેડૂતોને 45% નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. આ ઉપરાંત, કેટલાક રાજ્યો ખેડૂતોને તેમના પોતાના બજેટમાંથી ટોપ-અપ સબસીડી પૂરી પાડે છે.

2015-16 થી અમલમાં મુકાયેલી આ યોજનામાં May 2026 સુધીમાં લગભગ 109 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લેવામાં આવ્યો છે. પાણીના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કરીને, કેન્દ્રીય સહાય તરીકે કુલ ₹26,325 કરોડ મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે.

રેનફેડ એરિયા ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ

2014-15 થી અમલમાં મુકાયેલ રેનફેડ એરિયા ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (RAD), વિસ્તાર-આધારિત ક્લસ્ટર અભિગમ દ્વારા સંકલિત ખેતી પ્રણાલીઓ (IFS)ને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ કાર્યક્રમ મલ્ટી-ક્રોપિંગ, પાકની ફેરબદલી, આંતરપાક અને મિશ્ર પાક જેવી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ બાગાયત, પશુધન, મત્સ્યઉછેર અને મધમાખી ઉછેર સહિતની સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓ સાથે સાંકળવામાં આવી છે, જેથી ખેતરની આવકમાં વધારો થાય, આજીવિકા મજબૂત થાય અને આબોહવાના આત્યંતિક પરિબળો સામે સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ થાય.

RAD હેઠળ, એક અથવા વધુ અડીને આવેલા ગામોમાં લગભગ 20 હેક્ટરના ક્લસ્ટરો વિકસાવવામાં આવ્યા છે. આ અભિગમ કન્વર્જન્સને પ્રોત્સાહન આપે છે, સમુદાય ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરે છે અને સફળ મોડેલોના વ્યાપક પુનરાવર્તનને સપોર્ટ કરે છે. IFS અપનાવવા માટે ખેડૂતોને કુટુંબ દીઠ ₹30,000ની નાણાકીય સહાયથી સપોર્ટ કરવામાં આવે છે. તાલીમ અને ક્ષમતા-નિર્માણ પ્રવૃત્તિઓ માટે પ્રતિ ક્લસ્ટર વધારાના ₹10,000 પૂરા પાડવામાં આવે છે.

તેની શરૂઆતથી, IFS અપનાવવા માટે રાજ્યોને કેન્દ્રીય સહાય તરીકે ₹2251.98 કરોડ પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. આ યોજના હેઠળ 9.53 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર આવરી લેવાયો હતો અને 15.73 લાખ ખેડૂતોને લાભ થયો હતો (ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં).

કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) સ્થાન-વિશિષ્ટ IFS મોડલ્સ પર પ્રદર્શનો અને તાલીમ દ્વારા કાર્યક્રમને વધુ સપોર્ટ કરે છે. 2024-25 દરમિયાન, KVKs એ 4,416 પ્રદર્શનો યોજ્યા હતા અને વિવિધ IFS મોડલ્સ પર 96,013 ખેડૂતોને તાલીમ આપી હતી.

FY 2025–26માં, RADના અમલીકરણ માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ₹343.86 કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી હતી, જે હેઠળ 96,013 ખેડૂતોને તાલીમ મળી હતી.

સબ-મિશન ઓન એગ્રોફોરેસ્ટ્રી

અગાઉના સબ-મિશન ઓન એગ્રોફોરેસ્ટ્રી (SMAF)ને 2023-24થી પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના (PM-RKVY) હેઠળ એગ્રોફોરેસ્ટ્રી કમ્પોનન્ટ તરીકે પુનર્ગઠિત કરવામાં આવ્યું હતું. તે ખેડૂતોને ગુણવત્તાયુક્ત રોપણી સામગ્રી (QPM) પૂરી પાડવા માટે એગ્રોફોરેસ્ટ્રી નર્સરીઓની સ્થાપનાને સપોર્ટ કરે છે. યોજનાના ઘટકમાં સામેલ છે:

• નવી નર્સરીઓની સ્થાપના
• હાલની નર્સરીઓમાં છોડ ઉછેરવા
• ટિશ્યુ કલ્ચર યુનિટ્સની સ્થાપના
• કૌશલ્ય વિકાસ અને જાગરૂકતા
• સંશોધન અને વિકાસ
• મોનિટરિંગ અને મૂલ્યાંકન
• ખાસ ટેકનિકલ પ્રવૃત્તિઓ
• કૃષિ ક્ષેત્રમાં સ્વૈચ્છિક કાર્બન બજાર માટે પ્રોજેક્ટ્સની રચના, અને
• સ્થાનિક પહેલો.

તે સરકારી એજન્સીઓને 100% સહાય અને ખાનગી લાભાર્થીઓને 50% બેક એન્ડેડ ક્રેડિટ-લિંક્ડ સહાય પૂરી પાડે છે.

2025-26 દરમિયાન, 31 ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં, 27 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ₹78.31 કરોડની મંજૂરીઓ જારી કરવામાં આવી હતી. કુલ 135 નવી નર્સરીઓ સ્થાપવામાં આવી હતી. હાલની 614 નર્સરીઓમાં છોડનું ઉત્પાદન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. આ નર્સરીઓમાં આશરે 176.59 લાખ છોડ ઉછેરવામાં આવ્યા હતા, જેનો લાભ લગભગ 25,693 ખેડૂતોને મળ્યો હતો.

સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ સ્કીમ

2015માં શરૂ કરાયેલી સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ સ્કીમ (SHC) ખેડૂતોને વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ દ્વારા જનરેટ કરાયેલ, દરેક જમીન ધારણ માટે પ્લોટ-વાર જમીન પરીક્ષણ અહેવાલો પૂરા પાડે છે. કાર્ડ 12 મુખ્ય પરિમાણો પર જમીનના સ્વાસ્થ્યનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેમાં મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ, માઇક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ અને જમીનના નિર્ણાયક ગુણધર્મો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

દર 2 વર્ષે જારી કરવામાં આવતું, સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ ખેડૂતોને તેમની જમીનની પોષક તત્વોની સ્થિતિ અને ભૌતિક-રાસાયણિક પરિસ્થિતિઓને સમજવામાં મદદ કરે છે. તે રાસાયણિક ખાતરો, જૈવ-ખાતરો, સેન્દ્રિય સાધનો અને જમીનની સારવારના સચોટ ઉપયોગ અંગે પાક-વિશિષ્ટ ભલામણો પૂરી પાડે છે.

13 માર્ચ 2026 સુધીમાં, શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં કુલ 25.89 કરોડ સોઈલ હેલ્થ કાર્ડ જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે. ખાતરના સંતુલિત ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આશરે 7.17 લાખ પ્રદર્શનો યોજવામાં આવ્યા છે. એગ્રીકલ્ચરલ ટેકનોલોજી મેનેજમેન્ટ એજન્સી (ATMA) અને કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) દ્વારા સપોર્ટેડ એડવાઇઝરી દ્વારા આ પ્રદર્શનો યોજવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, તળિયાના સ્તરે સોઈલ હેલ્થ એડવાઇઝરીના પ્રસારને સપોર્ટ કરવા માટે 70,002 કૃષિ સખીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે.

વધુ સ્થિતિસ્થાપક ભવિષ્ય તરફ આગળ વધવું

પુનઃપ્રાપ્ય ખેતી ધીમે ધીમે ભારતીય ખેતીના ભવિષ્યને નવો આકાર આપી રહી છે. તે સ્થિતિસ્થાપકતા અને સંસાધન કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરતી વખતે જમીનના સ્વાસ્થ્યને પુનઃસ્થાપિત કરે છે. કુદરતી ખેતી, એગ્રોફોરેસ્ટ્રી, સૂક્ષ્મ-સિંચાઈ અને સંકલિત ખેતી જેવી પદ્ધતિઓ સંસાધન-કાર્યક્ષમ કૃષિ પ્રણાલીઓમાં યોગદાન આપી રહી છે.

સરકારી પહેલો ખેડૂતોને મોટા પાયે આ અભિગમો અપનાવવામાં મદદ કરી રહી છે. જેમ જેમ વધુ ખેડૂતો પુનર્જીવિત પદ્ધતિઓ અપનાવે છે, તેમ ખેતી પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ અને આર્થિક રીતે લાભદાયી બંને બની શકે છે. આ પ્રવાસ તંદુરસ્ત જમીન સાથે શરૂ થાય છે અને વધુ સ્થિતિસ્થાપક ખેતરો અને સુરક્ષિત આજીવિકા તરફ દોરી જાય છે.

સંદર્ભ 

નાણા મંત્રાલય 

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

ttps://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2197692®=6&lang=6 https://naturalfarming.dac.gov.in/NaturalFarming/Concept https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244625®=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2201002®=3&lang=2 https://agriwelfare.gov.in/sites/default/files/RAD_Operational_Guidelines.pdf https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201000®=3&lang=1 https://agriwelfare.gov.in/Documents/AR_Eng_2024_25.pdf https://agriwelfare.gov.in/Documents/DAFW_AnnualReport_2025_26_En.pdf https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239789®=3&lang=2 

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય

https://climate-resilience.vikaspedia.in/viewcontent/climate-resilience/agriculture/what-is-climate-resilient-agriculture?lgn=en 

વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ

https://www.weforum.org/stories/2022/10/what-is-regenerative-agriculture/ 

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર

https://www.fao.org/family-farming/d%09etail/en/c/1512632/ https://sdgs.un.org/goals/goal13#targets_and_indicators 

તમિલનાડુ સરકાર

https://agritech.tnau.ac.in/agriculture/agri_irrigationmgt_microirrigation.html 

ઓડિશા સરકાર

https://agri.odisha.gov.in/sites/default/files/2025-03/RAD%20Operational%20Guidelines%20%28Revised%29.pdf 

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155019&ModuleId=3®=3&lang=2 

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2175205®=3&lang=2 

https://www.pib.gov.in/FaqDetails.aspx?id=155374&NoteId=155374&ModuleId=4®=3&lang=2 

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221117®=3&lang=2 

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2259279®=3&lang=1 

pdf જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

 

SM/NK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  

(रिलीज़ आईडी: 2302446) आगंतुक पटल : 15