এক ঐক্যবদ্ধ পেমেণ্ট পৰিৱেশৰ দিশে

ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট পৰিৱেশে যোৱা এটা দশকত এক উল্লেখযোগ্য ৰূপান্তৰৰ মাজেৰে আগবাঢ়িছে। প্ৰতিগৰাকী নাগৰিকৰ বাবে সহজ আৰু সুৰক্ষিত পেমেণ্ট ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰাৰ লক্ষ্যই ইয়াক পৰিচালিত কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় পেমেণ্টছ কৰ্প’ৰেচন অৱ ইণ্ডিয়া (National Payments Corporation of India—NPCI)-এ বিকশিত কৰা ইউনিফাইড পেমেণ্টছ ইণ্টাৰফেচ চমুকৈ ইউ.পি.আই. (Unified Payments Interface—UPI)) ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট বিপ্লৱৰ এক মূল স্তম্ভ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। বৰ্তমান ইউ.পি.আই. (UPI) ১১খন দেশত গ্ৰহণযোগ্য, আৰু গ্ৰীচ আৰু মালদ্বীপ হৈছে ভাৰতৰ ৰিয়েল-টাইম পেমেণ্ট প্লেটফৰ্ম গ্ৰহণ কৰা শেহতীয়া দেশ।

ইউ.পি.আই. (UPI) আৰু ইয়াৰ ক্ৰমবিকাশ

ইণ্টাৰঅপাৰেবল ডিজাইন আৰু ব্যৱহাৰৰ সহজতাৰ সৈতে ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে ব্যক্তি, ব্যৱসায় আৰু চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহে লেনদেন কৰাৰ পদ্ধতি মৌলিকভাৱে সলনি কৰিছে।

• ৰিয়েল-টাইম পেমেণ্ট ব্যৱস্থা, যিয়ে যিকোনো অংশগ্ৰহণকাৰী বেংক বা পেমেণ্ট সেৱা প্ৰদানকাৰীৰ একক ম’বাইল এপ্লিকেচনৰ জৰিয়তে একাধিক বেংক একাউণ্ট পৰিচালনা কৰে।
• একেটা প্লেটফৰ্মতে একাধিক বেংকিং সেৱা, ধন স্থানান্তৰ আৰু ব্যৱসায়ী পেমেণ্ট একত্ৰিত কৰে।
• ২৪  ঘণ্টাই ডিজিটেল পেমেণ্টৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
• লেনদেনৰ সুৰক্ষা বৃদ্ধি কৰিবলৈ দ্বি-কাৰক প্ৰমাণীকৰণ আৰু এণ্ড-টু-এণ্ড এনক্ৰিপচন ব্যৱহাৰ কৰে।
• যোৱা এটা দশকত ইউ.পি.আই. (UPI) ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট পৰিৱেশৰ মেৰুদণ্ডলৈ বিকশিত হৈছে। ইউ.পি.আই. (UPI)-ৰ ক্ৰমবিকাশৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ মাইলৰ খুঁটি তলত দিয়া হ’ল:

২০১৬

• এপ্ৰিল ২০১৬ত ২১খন সদস্য বেংকৰ সৈতে পৰীক্ষামূলক ভিত্তিত ইউ.পি.আই. (UPI) মুকলি কৰা হৈছিল।
• আগষ্ট ২০১৬ত অংশগ্ৰহণকাৰী বেংকসমূহে গুগল প্লে’ ষ্টোৰ (Google Play Store)-ত তেওঁলোকৰ ইউ.পি.আই. (UPI)-সক্ষম ম’বাইল এপ্লিকেচনসমূহ উপলব্ধ কৰাৰ লগে লগে ইয়াক জনসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰা হৈছিল।
• ডিচেম্বৰ ২০১৬ত ডিজিটেল পেমেণ্ট সক্ষম কৰাৰ বাবে ভাৰত ইণ্টাৰফেচ ফৰ মানি (Bharat Interface for Money—BHIM) এপ্লিকেচন মুকলি কৰা হৈছিল। ই ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ম’বাইল ডিভাইচৰ জৰিয়তে বেংকৰ পৰা বেংকলৈ পোনপটীয়াকৈ লেনদেন কৰিবলৈ সুবিধা দিয়ে।

২০১৭

• ডায়নামিক কিউআৰ (Dynamic QR), ডায়নামিক কিউআৰ ক’ডৰ জৰিয়তে ইউ.পি.আই. (UPI) পেমেণ্ট সক্ষম কৰা এক খুচুৰা ব্যৱসায়ী প্লেটফৰ্ম, মুকলি কৰা হৈছিল। ইয়াত প্ৰাপকৰ তথ্য আৰু সঠিক মুঠ ধনৰ দৰে লেনদেনৰ নিৰ্দিষ্ট তথ্যসমূহ ডায়নামিকভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ধনৰ পৰিমাণ নিজে প্ৰৱেশ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা নোহোৱা হৈছিল।

২০১৮

• ডিজিটেল পেমেণ্টক অধিক সহজ, সুৰক্ষিত আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন কৰি তুলিবলৈ উন্নত সুবিধাসমূহৰ সৈতে ইউ.পি.আই. (UPI) 2.0 মুকলি কৰা হৈছিল।
• ইনভইচ ইন দ্য ইনবক্স (Invoice in the Inbox)-এ ব্যৱহাৰকাৰীসকলক পেমেণ্ট অনুমোদন কৰাৰ পূৰ্বে বিল বা ইনভইচ চাবলৈ সুবিধা দিয়ে।
• চহীযুক্ত ইনটেণ্ট আৰু কিউআৰ (Signed Intent and QR)-এ সুৰক্ষা বজাই ৰাখি পেমেণ্ট অনুমোদন সৰল কৰে।
• ইউ.পি.আই. (UPI) মেণ্ডেটছ (UPI) Mandates)-এ পূৰ্ব-অনুমোদিত নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে পুনৰাবৃত্তিমূলক পেমেণ্টৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।
• অভাৰড্ৰাফ্ট একাউণ্ট লিংকিং (Overdraft Account Linking)-এ ব্যৱহাৰকাৰীসকলক তেওঁলোকৰ অভাৰড্ৰাফ্ট একাউণ্ট ব্যৱহাৰ কৰি ইউ.পি.আই. (UPI) লেনদেন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।

২০১৯

• ছেবি (SEBI)-য়ে খুচুৰা ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰীসকলক নিৰ্দিষ্ট মধ্যস্থতাকাৰীৰ জৰিয়তে আই.পি.অ’. (IPO))-ৰ বাবে আবেদন কৰাৰ সময়ত ইউ.পি.আই. (UPI)-ক এক বিকল্প পেমেণ্ট ব্যৱস্থা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অনুমতি দিছিল।
• অক্টোবৰ ২০১৯ত ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে এটা মাহত এক বিলিয়ন লেনদেনৰ মাইলৰ খুঁটি অতিক্ৰম কৰিছিল, যিয়ে দেশজুৰি দ্ৰুত গ্ৰহণযোগ্যতাৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছিল।

২০২০–২০২২

• চাবস্ক্ৰিপচন, ইউটিলিটি বিল, বীমাৰ প্ৰিমিয়াম, এছ.আই.পি. (SIP) আৰু ই.এম.আই. (EMI)-ৰ বাবে পুনৰাবৃত্তিমূলক ই-মেণ্ডেটৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিবলৈ ইউ.পি.আই. অট’পে (UPI AutoPay) মুকলি কৰা হৈছিল।
• ইউ.পি.আই. ৱান টু থ্ৰী পে (UPI 123PAY)-ৰ মুকলিৰ জৰিয়তে ফিচাৰ ফোন ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ডিজিটেল পেমেণ্ট পৰিৱেশলৈ অনা হৈছিল। ই ইণ্টাৰেক্টিভ ভইচ ৰেছপন্স (Interactive Voice Response—IVR) নম্বৰ, এপ-ভিত্তিক কাৰ্যক্ষমতা, মিছড কল-ভিত্তিক পদ্ধতি আৰু প্ৰক্সিমিটি ছাউণ্ড-ভিত্তিক পেমেণ্টৰ জৰিয়তে লেনদেনৰ সুবিধা দিয়ে।
• কম মূল্যৰ লেনদেন দ্ৰুত আৰু পিন (PIN)-বিহীনভাৱে কৰিবলৈ ইউ.পি.আই. লাইট (UPI Lite) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
• ইউ.পি.আই. (UPI)-ৰ সৈতে ক্ৰেডিট কাৰ্ডৰ একত্ৰীকৰণে ব্যৱহাৰকাৰীসকলৰ বাবে ডিজিটেল পেমেণ্টৰ বিকল্প অধিক সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল।
• ২০২১–২২ বিত্তীয় বৰ্ষত ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে ১ ট্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰতকৈ অধিক মূল্যৰ লেনদেন প্ৰক্ৰিয়া কৰিছিল আৰু মাৰ্চ ২০২২ত মাহিলী ৫ বিলিয়ন লেনদেন অতিক্ৰম কৰিছিল।
• ই ভূটানত মুকলি হোৱাৰ জৰিয়তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰতো সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল, যি আছিল ইয়াৰ প্ৰথম সীমা-পাৰ প্ৰয়োগ।

২০২৩

• ইউ.পি.আই. (UPI)-ত ক্ৰেডিট লাইন (Credit Line on ইউ.পি.আই. (UPI)) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত পূৰ্ব-অনুমোদিত বেংক ক্ৰেডিট লাইনক পুঁজিৰ একাউণ্ট হিচাপে সংযোগ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
• ২০২৩–২৪ বিত্তীয় বৰ্ষত ভাৰতৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট লেনদেনৰ প্ৰায় ৭০% ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে সম্পন্ন কৰিছিল।

২০২৪

• ইউ.পি.আই. চাৰ্কল (UPI Circle) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে প্ৰাথমিক ব্যৱহাৰকাৰীয়ে প্ৰাথমিক ব্যৱহাৰকাৰীৰ বেংক একাউণ্টৰ ওপৰত পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত লেনদেনৰ সীমাৰ সৈতে গৌণ ব্যৱহাৰকাৰীক অনুমোদন কৰিব পাৰে।
• ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI)-য়ে কৰ পেমেণ্টৰ বাবে ইউ.পি.আই. (UPI) লেনদেনৰ সীমা প্ৰতি লেনদেনত ১ লাখ টকাৰ পৰা ৫ লাখ টকালৈ বৃদ্ধি কৰিছিল। নিৰ্বাচিত কিছুমান শ্ৰেণী, যেনে কেপিটেল মাৰ্কেট, আই.পি.অ’. (IPO) চাবস্ক্ৰিপচন, ঋণ সংগ্ৰহ, বীমা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু শিক্ষা আদিৰ ক্ষেত্ৰতো অধিক সীমা প্ৰযোজ্য কৰা হৈছিল।
• ইউ.পি.আই. ৱান টু থ্ৰী পে (UPI 123PAY)-ৰ প্ৰতি লেনদেনৰ সীমা ১০,০০০ টকালৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰ অধিক সম্প্ৰসাৰিত হৈছিল।
• ইউ.পি.আই. (UPI) লাইট ৱালেটৰ সীমা ₹৫,০০০লৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল আৰু প্ৰতি লেনদেনৰ সীমা ১,০০০ টকালৈ বৃদ্ধি কৰা হৈছিল।

২০২৫

• ইউ.পি.আই. (UPI)-ৰ বাবে ডিভাইচ-ভিত্তিক প্ৰমাণীকৰণ (On-device Authentication) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত স্মাৰ্টফোনৰ ফিংগাৰপ্ৰিণ্ট বা মুখমণ্ডল আনলকৰ জৰিয়তে পেমেণ্ট কৰিব পৰা যায়।
• আধাৰ-ভিত্তিক মুখমণ্ডল প্ৰমাণীকৰণে ইউ.পি.আই. পিন (UPI PIN) অনব’ৰ্ডিং সৰল কৰিছিল, বিশেষকৈ প্ৰথমবাৰৰ ব্যৱহাৰকাৰী, জ্যেষ্ঠ নাগৰিক আৰু কাৰ্ডৰ সহজে প্ৰৱেশাধিকাৰ নথকা লোকসকলৰ বাবে।

ইউ.পি.আই. (UPI) আজি

ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে লেনদেনৰ পৰিমাণ আৰু মূল্য দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে অভূতপূৰ্ব বৃদ্ধি প্ৰত্যক্ষ কৰিছে, যিয়ে ব্যক্তি, ব্যৱসায় আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ মাজত ইয়াৰ ব্যাপক গ্ৰহণযোগ্যতাৰ প্ৰতিফলন ঘটাইছে।

২০১৬–১৭ বিত্তীয় বৰ্ষৰ পৰা ২০২৫–২৬ বিত্তীয় বৰ্ষলৈ:

• বাৰ্ষিক লেনদেনৰ পৰিমাণ ২ কোটি লেনদেনৰ পৰা ২৪,১৬২ কোটি লেনদেনতকৈ অধিকলৈ বৃদ্ধি পাইছে। ই প্ৰায় ১২,০০০ গুণ বৃদ্ধি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
• বাৰ্ষিক লেনদেনৰ মূল্য ০.০৭ লাখ কোটি টকাৰ পৰা প্ৰায় ৩১৪ লাখ কোটি টকালৈ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ৪,০০০ গুণতকৈ অধিক বৃদ্ধি নথিভুক্ত কৰিছে।

ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে ভাৰতত ডিজিটেল পেমেণ্টৰ পৰিসৰ আৰু প্ৰসাৰ ৰূপান্তৰিত কৰিছে। জুলাই ২০২৬ত:

• ইউ.পি.আই. (UPI) পৰিৱেশত ৭৪১টা সক্ৰিয় বেংক আছে, যিয়ে ভাৰতৰ বেংকিং খণ্ডত ইয়াৰ ব্যাপক গ্ৰহণযোগ্যতা প্ৰতিফলিত কৰে।
• ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে ২,৩৬৫.৮ কোটি লেনদেন প্ৰক্ৰিয়া কৰিছিল; আৰু
• মুঠ লেনদেনৰ মূল্য আছিল ২৯.৮৭ লাখ কোটি টকা।

ইউ.পি.আই. (UPI)-ৰ বৈশ্বিক পৰিসৰ

ইউ.পি.আই. (UPI) বিশ্বৰ এক অগ্ৰণী ৰিয়েল-টাইম পেমেণ্ট ব্যৱস্থা হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। ২০২৪ চনলৈকে, বিশ্বৰ ৰিয়েল-টাইম পেমেণ্ট লেনদেনৰ পৰিমাণৰ প্ৰায় ৪৯% ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। ২০২৫ চনৰ জুন মাহত প্ৰকাশিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধি (International Monetary Fund—IMF)-ৰ “Growing Retail Digital Payments: The Value of Interoperability” প্ৰতিবেদনত এই সাফল্যৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।

ইউ.পি.আই. (UPI)-ৰ বৈশ্বিক পৰিসৰ অব্যাহতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত

ভূটান, নেপাল, ছিংগাপুৰ, UAE, ফ্ৰান্স, শ্ৰীলংকা, মৰিছাছ আৰু কাটাৰত ইউ.পি.আই. (UPI) কাৰ্যকৰী হৈ আছে, যাৰ জৰিয়তে নিৰৱচ্ছিন্ন সীমা-পাৰ ডিজিটেল পেমেণ্টৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হৈছে।

জুন ২০২৬ত, নেচনেল পেমেণ্টছ কৰ্প’ৰেচন অৱ ইণ্ডিয়া ইণ্টাৰনেচনেল পেমেণ্টছ লিমিটেড (National Payments Corporation of India International Payments Limited—NPCI International Payments Limited)-এ ACLEDA Bank Plc.-ৰ সৈতে অংশীদাৰিত্ব কৰি কম্বোডিয়াত ইউ.পি.আই. (UPI) গ্ৰহণযোগ্যতা আৰম্ভ কৰিছিল, যাৰ ফলত ভাৰতৰ সীমা-পাৰ ডিজিটেল পেমেণ্ট সংযোগ অধিক শক্তিশালী হৈছিল।

জুন ২০২৬ত, গ্ৰীচত সীমা-পাৰ ৰেমিটেন্সৰ বাবে ইউ.পি.আই. (UPI) লাইভ হৈছিল, য’ত যোগ্য গ্ৰাহকসকলে Eurobank-ৰ জৰিয়তে গ্ৰীচ–ভাৰতৰ মাজত তাৎক্ষণিক, সুৰক্ষিত আৰু নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে ধন স্থানান্তৰ কৰিব পাৰে।

৩০ জুলাই ২০২৬ত, মালদ্বীপৰ ইনষ্টেণ্ট পেমেণ্ট ছিষ্টেম, ‘ফাভাৰা’ (Favara), আৰু ভাৰতৰ ইউ.পি.আই. (UPI)-ৰ মাজত সীমা-পাৰ ৰেমিটেন্স লাইভ হৈছিল, যিয়ে সীমা-পাৰ ডিজিটেল বিত্তীয় সংযোগ আৰু মালদ্বীপ আৰু ভাৰতৰ মাজৰ দ্বিপাক্ষিক অৰ্থনৈতিক সহযোগিতাৰ ক্ষেত্ৰত এক ৰূপান্তৰকাৰী মাইলৰ খুঁটি চিহ্নিত কৰিছিল।

বৰ্তমানলৈকে, ইউ.পি.আই. (UPI) ১১খন বিদেশী দেশত ইউ.পি.আই. (UPI) গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু/অথবা সীমা-পাৰ ৰেমিটেন্সৰ বাবে লাইভ হৈ আছে।

ডিজিটেল ৰূপান্তৰৰ এটা দশক

ইউ.পি.আই. (UPI)-য়ে ডিজিটেল পেমেণ্টক সহজ, সুৰক্ষিত আৰু আন্তঃকাৰ্যক্ষম কৰি ভাৰতত লেনদেন কৰাৰ পদ্ধতি ৰূপান্তৰিত কৰিছে। ইয়াৰ দ্ৰুত গ্ৰহণযোগ্যতা, নিৰন্তৰ উদ্ভাৱন আৰু সম্প্ৰসাৰিত বৈশ্বিক উপস্থিতিয়ে ইউ.পি.আই. (UPI)-ক ভাৰতৰ ডিজিটেল পাব্লিক ইনফ্ৰাষ্ট্ৰাকচাৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান কৰি তুলিছে।

তথ্যসূত্ৰসমূহ

ইলেক্ট্ৰনিক্স আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি মন্ত্ৰালয়

https://www.digitalindia.gov.in/initiative/unified-payment-interface-upi/

https://www.digitalindia.gov.in/growth-story/

https://www.digitalindia.gov.in/initiative/upi-123pay/

বিত্ত মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1735075&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1810601&lang=2&reg=48

http://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2110407&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088182&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2257087&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200569&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2268591&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2279646&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292288&reg=48&lang=2

ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় পেমেণ্ট নিগম (NPCI)

https://www.bhimupi.org.in/about-bhim.html

https://www.bhimupi.org.in/upi2.html

https://www.bhimupi.org.in/upiautopay.html

https://www.npci.org.in/product/upi/product-statistics

https://www.npci.org.in/product/upi/upi-lite

https://www.npci.org.in/product/upi-circle

https://www.npci.org.in/uploads/DFS_Secretary_Launches_Initiatives_to_Simplify_Digital_Payment_Experience_at_GFF_2025_c74afc4dd6.pdf

খোৱাপানী আৰু অনাময় মন্ত্ৰালয়

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1479881&reg=48&lang=2

আৰ.বি.আই. (RBI)

https://rbi.org.in/scripts/BS_SpeechesView.aspx?Id=1034

https://rbi.org.in/scripts/BS_SpeechesView.aspx?Id=1327

https://www.rbi.org.in/Scripts/NotificationUser.aspx?Id=12532&Mode=0

https://rbi.org.in/scripts/BS_PressReleaseDisplay.aspx?prid=58449

https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Speeches/PDFs/UPI170820182C164878486345FFBEC7D7A55B7B7892.PDF

অন্যান্য

https://www.kotak.bank.in/en/stories-in-focus/accounts-deposits/current-account/what-is-upi-and-upi-full-form.html

https://www.bseindia.com/static/publicissues/unified-interface

https://razorpay.com/blog/what-is-upi-autopay-recurring-payments-razorpay-subscriptions/

https://bankingfrontiers.com/npci-launches-upi-platform-based-qr-codes/

PDF চাবলৈ ইয়াত ক্লিক কৰক

********

পিআইবি গৱেষণা

RR