ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી ગાંધીનગર (IITGN)ના કેમિકલ એન્જિનિયરિંગના એસોસિએટ પ્રોફેસર ડૉ. મિથુન રાધાકૃષ્ણને શિક્ષક દિવસ, સપ્ટેમ્બર 5, 2026ના રોજ ભારતના આદરણીય રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુ દ્વારા નેશનલ એવોર્ડ ટુ ટીચર્સ 2026 એનાયત કરવામાં આવશે. તેઓ આ પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય સન્માન માટે પસંદ કરાયેલા ભારતભરની ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓના 21 શિક્ષકો અને ફેકલ્ટી સભ્યોમાં સામેલ છે.

નેશનલ એવોર્ડ ટુ ટીચર્સ 2026 અધ્યાપન-શિક્ષણ, આઉટરીચ, સંશોધન અને નવીનતા અને શૈક્ષણિક શ્રેષ્ઠતાના અન્ય ક્ષેત્રોમાં શિક્ષકોના અસાધારણ યોગદાનને બિરદાવે છે. આ સન્માન IIT ગાંધીનગર સમુદાય માટે ગૌરવની ક્ષણ છે અને નવીન શિક્ષણ, આંતરશાખાકીય શિક્ષણ, સંશોધન-સંચાલિત શિક્ષણ અને વિદ્યાર્થીઓના માર્ગદર્શન પ્રત્યે ડૉ. રાધાકૃષ્ણનના યોગદાનની કદર કરે છે.

ડૉ. રાધાકૃષ્ણન માટે, આ સન્માન એક શિક્ષક તરીકે સતત વિકસતા રહેવાનું પ્રોત્સાહન બંને છે. તેમણે કહ્યું હતું કે“મારી પ્રથમ પ્રતિક્રિયા આશ્ચર્ય, કૃતજ્ઞતા અને આનંદનું મિશ્રણ હતી. અધ્યાપન એવું કંઈક છે જેને મેં હંમેશા ખૂબ જ વ્યક્તિગત રીતે લીધું છે, તેથી તેના માટે રાષ્ટ્રીય સન્માન મેળવવું અત્યંત અર્થપૂર્ણ છે. અન્ય કંઈપણ કરતાં વધુ, તેણે મને તે વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોની યાદ અપાવી જેમણે મારી પોતાની સફરને આકાર આપ્યો છે.”

અધ્યાપન પ્રત્યેના તેમના પોતાના અભિગમને તેમની શૈક્ષણિક સફરના વિવિધ તબક્કાઓમાં ઘણા શિક્ષકો અને અનુભવો દ્વારા આકાર મળ્યો છે. તેઓ મૈસૂર, કર્ણાટકની સદવિદ્યા સ્કૂલમાં તેમના હાઇસ્કૂલના શિક્ષકોને યાદ કરે છે, જેમણે શીખવાને રસપ્રદ અને અર્થપૂર્ણ બનાવ્યું હતું, અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં તેમના પીએચડી સલાહકાર, પ્રોફેસર સનત કુમાર, જેમની વિચારસરણી અને સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવાની રીતે તેમના પોતાના શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિકોણને પ્રભાવિત કર્યો હતો.

જો કે, તેઓ અધ્યાપન માટેની તેમની સૌથી મજબૂત પ્રારંભિક પ્રેરણા તેમના BTechના વર્ષોમાં શોધે છે. પરીક્ષાઓ પહેલાં, તેઓ ઘણીવાર મિત્રો સાથે અભ્યાસ કરતા હતા અને વિભાવનાઓની ચર્ચા કરવામાં અને તેમની શંકાઓને સ્પષ્ટ કરવામાં મદદ કરવા માટે નોંધપાત્ર સમય વિતાવતા હતા. આ તે સમય હતો જ્યારે તેમને સમજાયું કે તેઓ વિચારોને સમજાવવામાં અને કોઈને સમજણ સુધી પહોંચતા જોવામાં ખરેખર આનંદ અનુભવતા હતા.

શિક્ષણમાં તેમના રસથી સંશોધન કરવાની તેમની ઈચ્છાને પણ પ્રભાવિત કરી હતી. અંડરગ્રેજ્યુએટ તરીકે, તેઓ યાદ કરે છે કે તેઓ વિચારતા હતા કે જો તેઓ IITમાં ભણાવવા માંગતા હોય, તો તેમણે PhD કરવું પડશે. JNCASR ફેલોશિપ દ્વારા IIT બોમ્બે ખાતે પ્રોફેસર અનિલ કુમાર સાથે કામ કરવાની તેમની તકે ત્યારબાદ તેમને વણઉકેલાયેલા સંશોધન પ્રશ્નો પૂછવાના રોમાંચનો પરિચય કરાવ્યો હતો.

તેમણે કહ્યું,“એકેડેમિયા તેથી એક ખૂબ જ કુદરતી પસંદગી બની ગઈ કારણ કે તે એવા જૂજ વ્યવસાયોમાંથી એક છે જ્યાં હું બંને બાબતો-અધ્યાપન અને સંશોધનને જોડી શકું છું, જેનો મેં ઊંડાણપૂર્વક આનંદ માણ્યો છે. તે તમને નવા વિચારો અન્વેષણ કરવા, શાખાઓમાં આગળ વધવા અને પ્રશ્નો વિશે વિચારવાની બૌદ્ધિક સ્વતંત્રતા પણ આપે છે કારણ કે તે રસપ્રદ અથવા મહત્વપૂર્ણ છે. ભણાવવાની, શીખવાની, પ્રશ્ન કરવાની અને શોધવાની તે સ્વતંત્રતા જ એકેડેમિયાને મારા માટે અર્થપૂર્ણ બનાવવાનું ચાલુ રાખે છે.”

IIT ગાંધીનગર ખાતે, ડૉ. રાધાકૃષ્ણને શિક્ષણ, સંશોધન, કોમ્પ્યુટેશન અને વાસ્તવિક દુનિયાના એપ્લિકેશન્સને એકસાથે લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. મૂળભૂત અભ્યાસક્રમો ભણાવવાની સાથે, તેમણે મોલેક્યુલર સિમ્યુલેશન્સ અને ફાયનાન્સિયલ મોડેલિંગ જેવા આંતરશાખાકીય અભ્યાસક્રમો રજૂ કર્યા છે અને વર્ગખંડના શિક્ષણમાં પ્રોજેક્ટ્સ અને સંશોધનોનો સમાવેશ કર્યો છે.

તેમનો શિક્ષણ અભિગમ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પૂર્વ-નિર્ધારિત જવાબો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરવાને બદલે સ્વતંત્ર વિચારકો વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેઓ સૈદ્ધાંતિક વિભાવનાઓને કોમ્પ્યુટેશન, પ્રયોગો, સંશોધન પત્રો અને વાસ્તવિક દુનિયાની સમસ્યાઓ સાથે જોડે છે, વિદ્યાર્થીઓને કંઈક કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે જ નહીં, પરંતુ શા માટે કરે છે તે સમજવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

ડૉ. રાધાકૃષ્ણન માટે, શિક્ષણની અસરના કેટલાક સૌથી અર્થપૂર્ણ પુરાવાઓ વિદ્યાર્થી વર્ગખંડ છોડી ગયાના વર્ષો પછી સામે આવે છે. ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓએ તેમની પાસે આવીને શેર કર્યું છે કે કેવી રીતે કોઈ કોર્સ અથવા ચર્ચાએ તેમને સંશોધન કરવા, નવા ક્ષેત્રનું અન્વેષણ કરવા, કોમ્પ્યુટેશનલ વર્ક અથવા કોડિંગ હાથ ધરવા, વૈજ્ઞાનિક સમસ્યાઓને અલગ રીતે જોવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા, અથવા તેમની અંતિમ કારકિર્દીના માર્ગને પ્રભાવિત કર્યો છે.

તેમની શિક્ષણયાત્રામાં એક વિશેષ રૂપે સંતોષકારક માઇલસ્ટોન તેમના પ્રથમ પીએચડી વિદ્યાર્થીને ફેકલ્ટી સભ્ય તરીકે IIT ખડગપુરમાં જોડાતા જોવાનો હતો. તેમના માટે, એક વિદ્યાર્થીને સ્વતંત્ર સંશોધક અને શિક્ષક બનતા જોવું એ શૈક્ષણિક માર્ગદર્શનના સૌથી લાભદાયી પરિણામોમાંનું એક છે.

તેમણે કહ્યું, સૌથી અર્થપૂર્ણ ભાગ એ નથી કે તેઓ કોઈ ચોક્કસ સમીકરણ અથવા વિષય યાદ રાખે છે. તે ત્યારે થાય છે જ્યારે તેઓ કહે છે કે તેમણે શીખેલી કોઈ વસ્તુએ સમસ્યા વિશે વિચારવાની તેમની રીત બદલી નાખી. તે, મારા માટે, શિક્ષણનું ઘણું ઊંડું પરિણામ છે.” 

તેઓ તે નાની ક્ષણોને પણ યાદ કરે છે જે અધ્યાપનને લાભદાયી બનાવે છે—એવો મુદ્દો જ્યારે એક મુશ્કેલ વિભાવના અચાનક વર્ગ માટે સ્પષ્ટ થઈ જાય છે, એક અણધારી વિદ્યાર્થી પ્રશ્ન લેક્ચરને નવી દિશામાં લઈ જાય છે અથવા ઔપચારિક વર્ગ પૂરો થયા પછી પણ ચર્ચા ચાલુ રહે છે. આવી ક્ષણો, તેઓ કહે છે, વર્ગખંડને એવી જગ્યામાંથી રૂપાંતરિત કરે છે જ્યાં માહિતી પહોંચાડવામાં આવે છે તેમાંથી એવી જગ્યામાં ફેરવે છે જ્યાં દરેક સાથે મળીને વિચારી રહ્યા હોય.

ટેક્નોલોજી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ના ઝડપી વિકાસ સાથે, તેઓ માને છે કે શિક્ષકની આ ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. માહિતીની ઉપલબ્ધતા સાથે સ્પર્ધા કરવાને બદલે, શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્નો પૂછવાની, મૂલ્યાંકન કરવાની, વિચારોને જોડવાની અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા વિકસાવવામાં મદદ કરવી જોઈએ.

“શિક્ષક હવે મુખ્યત્વે માહિતીના પ્રસારણકર્તા હોઈ શકતા નથી કારણ કે માહિતી તરત જ ઉપલબ્ધ છે. અમારી ભૂમિકા ક્રમશઃ વિદ્યાર્થીઓને વધુ સારા પ્રશ્નો પૂછવામાં, જવાબોનું વિવેચનાત્મક મૂલ્યાંકન કરવામાં, વિચારોને જોડવામાં, નિર્ણયશક્તિ વિકસાવવામાં અને તેઓ સ્વતંત્ર રીતે શું કરવા સક્ષમ છે તે શોધવામાં મદદ કરવાની છે,” તેમણે કહ્યું હતું.

ડૉ. રાધાકૃષ્ણન માટે, સ્વતંત્ર વિચારસરણી શૈક્ષણિક મૂલ્યોથી અવિભાજ્ય પણ છે. તેઓ આશા રાખે છે કે વિદ્યાર્થીઓ તેમણે અભ્યાસ કરેલા વિષયો જ નહીં પરંતુ ધારણાઓ પર પ્રશ્નો પૂછવા, તાર્કિક રીતે વિચારવા અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ વિકસાવવાનું મહત્વ પણ યાદ રાખે. તેઓ અખંડિતતા, નૈતિકતા અને જવાબદારી પર સમાન ભાર મૂકે છે, જે મૂલ્યો IIT ગાંધીનગરના ઓનર કોડ દ્વારા પ્રબળ બને છે.

તેમણે કહ્યું, “જો તેઓ મને માત્ર કોઈ વિષય ભણાવનાર વ્યક્તિ તરીકે જ નહીં, પરંતુ તેમને સ્વતંત્ર રીતે વિચારવા, બૌદ્ધિક રીતે જિજ્ઞાસુ રહેવા અને અખંડિતતા સાથે વર્તવા માટે પ્રોત્સાહિત કરનાર વ્યક્તિ તરીકે યાદ રાખે તો મને સૌથી વધુ આનંદ થશે.”

આગળ જોતાં, ડૉ. રાધાકૃષ્ણન સ્વતંત્ર વિચારસરણી સાથે સમાધાન કર્યા વિના શિક્ષણમાં AIને કેવી રીતે એકીકૃત કરી શકાય તે અન્વેષણ કરવાનો લક્ષ્ય રાખે છે, જ્યારે કોમ્પ્યુટેશનલ મોલેક્યુલર સાયન્સમાં તેમનું સંશોધન ચાલુ રાખે છે અને મૂળ સંશોધન પ્રશ્નોને આગળ ધપાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપે છે.

ડૉ. રાધાકૃષ્ણન માટે, નેશનલ એવોર્ડ ટુ ટીચર્સ એ એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન છે, પરંતુ શીખવાની અને ભણાવવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહે છે. વિદ્યાર્થીઓની દરેક નવી બેચ અલગ-અલગ પ્રશ્નો અને દ્રષ્ટિકોણ લાવે છે, જે ક્યારેક એવી ધારણાઓને પડકારે છે જેમના પર શિક્ષકોએ પોતે પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ કરી દીધું હોઈ શકે છે.

નેશનલ એવોર્ડ ટુ ટીચર્સ 2026 સંશોધન-સંચાલિત શિક્ષણ, આંતરશાખાકીય શિક્ષણ અને ફેકલ્ટી-વિદ્યાર્થીના ઘનિષ્ઠ જોડાણ પર IIT ગાંધીનગરના ભારને આગળ ધપાવે છે અને શિક્ષણ અને શિક્ષણને આગળ વધારવામાં તેની ફેકલ્ટીના યોગદાનની ઉજવણી કરે છે.

 

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad